Coalescence of consonants व्यञ्जनसन्धयः (1)

व्यञ्जनसन्धयः (1)

In व्यञ्जनसन्धयः the पूर्ववर्णः is of course a व्यञ्जनम्. 

The परवर्णः can be स्वरः (अच्) or व्यञ्जनम् (हल्). 

Since there are 33 व्यञ्जनानि (हलः) and 13 स्वराः (अचः), mathematically, number of examples of व्यञ्जनसन्धयः should be 33*46 = 1518. 

But by संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः नित्या समासे, there can be such three instances for every type of संहिता. The study will be most comprehensive, if we can cite 1518*3 = 4554 examples ! Of course there will be patterns, which would help studying these by lesser number of patterns.

This is where सूत्राणि in अष्टाध्यायी should come handy. 

One can say that सूत्राणि about all सन्धयः – स्वरसन्धयः विसर्गसन्धयः and व्यञ्जनसन्धयः are in अष्टाध्यायी in three domains (अधिकारक्षेत्राणि) – declared as संहितायाम् 

 

  • From 6-1-72 to 6-1-158 i.e. 86 सूत्राणि 
  • From 6-3-114 to 6-3-135 i.e. 21 सूत्राणि
  • From 8-2-108 to 8-4-67 i.e. 119+67 = 186 सूत्राणि

 

Total 293 सूत्राणि. I have not identified how many of these are about व्यञ्जनसन्धयः only. 

Another way to study व्यञ्जनसन्धयः would be by the two broad groups – (1) व्यञ्जनम् (हल्) followed by स्वरः (अच्) (2) व्यञ्जनम् (हल्) followed by व्यञ्जनम् (हल्).

Study of व्यञ्जनसन्धयः should actually start with study of व्यञ्जनानि. 

In dictionaries व्यञ्जनानि follow the order ⇒

 

  • 5 कण्ठ्यानि of क-वर्ग i.e. क् ख् ग् घ् ङ् 
  • 5 तालव्यानि of च-वर्ग i.e. च् छ् ज् झ् ञ्
  • 5 मूर्धन्यानि of ट्-वर्ग i.e. ट् ठ् ड् ढ् ण्
  • 5 दन्त्यानि of त्-वर्ग i.e. त् थ् द् ध् न्
  • 5 ओष्ठ्यानि of प्-वर्ग i.e. प् फ् ब् भ् म्
  • 4 अन्तस्थाः य् र् ल् व्
  • 3 ऊष्माः श् ष् स्
  • lastly ह्.

In शिवसूत्राणि the order is different, as in 9 सूत्राणि 

  • 5 अन्तस्थानि in #5+#6  हयवर(ट्) ल(ण्) 
  • 5 अनुनासिकानि in #7 ञमङणन(म्)
  • 10 मृदूनि in #8+#9+#10 झभ(ञ्) घढध(ष्) जबगडद(श्)
  • 10 कठोराणि in #11+#12 खफछठथचटत(व्) कप(य्)
  • 3 ऊष्माणि in #13 शषस(र्)

Total 33. There is also #14 हल्

In अष्टाध्यायी the 25 वर्गीय-व्यञ्जनानि have वर्गसंज्ञाः as 

  • कु for 5 of क-वर्ग – क् ख् ग् घ् ङ्
  • चु for 5 of च-वर्ग – च् छ् ज् झ् ञ्
  • टु for 5 of ट-वर्ग – ट् ठ् ड् ढ् ण्
  • तु for 5 of त-वर्ग – त् थ् द् ध् न्
  • पु for 5 of प-वर्ग – प् फ् ब् भ् म्

In अष्टाध्यायी one finds even सुबन्तानि of कुचुटुतुपु e.g. चोः कुः (8-2-30) कुहोश्चुः (7-4-62) स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) ष्टुना ष्टुः (8-4-41). Note, कुहोः स्तोः श्चुना श्चुः ष्टुना ष्टुः are all compound words 

For study of व्यञ्जनसन्धयः we should keep in mind both the orders of व्यञ्जनानि – the order in dictionaries and the order in शिवसूत्राणि. 

As mentioned, अष्टाध्यायी takes cognizance of both the orders. 

There are द्वे सूत्रे which help resolve a large number of व्यञ्जनसन्धयः They are (1) झलां जशोऽन्ते (8-2-39) and (2) झलां जश् झशि (8-4-53) 

In both, the word झलां refers to 24 of the 33 व्यञ्जनानि being पूर्ववर्णः. झशि signifies 10 व्यञ्जनानि of झश् being परवर्णः 

So झलां जश् झशि (8-4-53) resolves 24*10 = 240 व्यञ्जनसन्धयः Further झलां जशोऽन्ते (8-2-39) resolves theoretically 24*46 = 1104 व्यञ्जनसन्धयः providing all 46 (13 स्वराः/अचः + 33 व्यञ्जनानि/हलः) being in परवर्णः-position, subject to the condition, that the 24 झलः in पूर्ववर्ण-position are अन्ते i.e.पदान्ते, end of a पदम्.

The condition अन्ते, makes application of झलां जशोऽन्ते (8-2-39) optional, because संहिता is mandatory only if the instance is एकपदे, धातूपसर्गयोः, समासे. 

On the other hand, अन्ते makes the सूत्रम् applicable even if there may not be any परवर्णः.

That is why stand-alone pronouns तत्, एतत् are often mentioned as तद्, एतद्.

Actually झलां जशोऽन्ते (8-2-39) is not really any rule only for संहिता, because it allows there being no परवर्णः. That is why its सूत्रक्रमाङ्कः (8-2-39) is out of any of the three संहिता domains mentioned earlier. 

In the case of both झलां जशोऽन्ते (8-2-39) and झलां जश् झशि (8-4-53) the result is जश् i.e. ज् ब् ग् ड् द्, i.e. तृतीयवर्णाः of the 5 वर्गाः.  

The प्रत्याहारः झल् would include ह् from शिवसूत्रम् # 14. In a way, प्रत्याहारः झल् explains why there is ह् in शिवसूत्रम् # 14 in addition to ह् in शिवसूत्रम् # 5. प्रत्याहारः झल् includes ह् from शिवसूत्रम् # 14 and thereby helps to exclude all 10 वर्णाः in शिवसूत्राणि #5, #6, #7. 

झलां जश् merits further study, because झल् includes 24 व्यञ्जनानि

  • 5 वर्गीयप्रथमाः क् च् ट् त् प् 
  • 5 वर्गीयद्वितीयाः ख् फ् छ् ठ् थ्
  • 5 वर्गीयतृतीयाः ज् ब् ग् ड् द्
  • 5 वर्गीयचतुर्थाः झ् भ् घ् ढ् ध्
  • 4 श् ष् स् ह्

From झलां जश् one can logically accept that क् ख् ग् घ् would change to ग्, also च् छ् ज् झ् would change to ज् also ट् ठ् ड् ढ् would change to ड् also त् थ् द् ध् would change to द् also प् फ् ब् भ् would change to ब्.

Note श् ष् स् ह् would change to ज् ड् द् ग् The logic is (1) श् is तालव्य hence changes to ज् (2) ष् is मूर्धन्य hence changes to ड् (3) स् is दन्त्य hence changes to द् (4) ह् is कण्ठ्य hence changes to ग्. 

It is a huge task to compile 1104 examples for झलां जशोऽन्ते (8-2-39) in instances of पदान्ते and also समासे, so maybe, 2208 examples. 

There should be 240 examples for झलां जश् झशि (8-4-53). But by all three mandatory instances of एकपदे, धातूपसर्गयोः and समासे, maybe, 720 examples. 

A few examples of झलां जशोऽन्ते (8-2-39) – तत्/तद् (पदान्ते) बालात्+अपि = बालादपि (पदान्ते) जगत्+ईशः = जगदीशः (समासे) 

Examples for झलां जश् झशि (8-4-53). संपत्+भिः = संपद्भिः (एकपदे) उत्+भवः = उद्भवः  (धातूपसर्गयोः) भगवत्+गीता = भगवद्गीता (समासे) 

Sometimes there will be प्रक्रिया involving other सूत्रम्/सूत्राणि. For example, वाच् (speech) changes to वाक् by चोः कुः (8-2-30) then वाक्+भिः = वाग्भिः (एकपदे) by झलां जश् झशि (8-4-53). Note, चोः कुः (8-2-30) is outside of संहिता-domain but applies by its own priority. 

The point in giving this example is to give caution that there will be प्रक्रिया-s in व्यञ्जनसन्धयः. 

Let us close  व्यञ्जनसन्धयः (1) here. Do also visit my YouTube video on this at https://youtu.be/A4AZ3vlElYg 

शुभमस्तु !

My photo for videos

आदचि सन्धयः

I came to this topic of आदचि सन्धयः as an extension of the study of आद्गुणः (6-1-87).

I coined this title आदचि सन्धयः as – आदचि = आत् + अचि.

Here आत् and अचि have the same meaning as of

  • आत् in  आद्गुणः (6-1-87) and
  • अचि in अचि (6-1-77)

Hence आत् अचि सन्धयः means those conjugations where

  • prior sound is आत् = अ-वर्णात्
  • the following sound is अचि, i.e. all vowels.

This becomes a study of 28 types of conjugations –

  • 4 types अ + अ,  अ +आ, आ + अ and आ + आ already covered under अकः सवर्णे दीर्घः
  • 8 types each in Tables 1, 2 and 3 below.

Coming to the point where this study was prompted –

“आद्गुणः (6-1-87)” अस्य सूत्रस्य विवरणे अस्ति निम्नोल्लेखितानां त्रयाणां सूत्राणां अनुवृत्तिः सूचिता –

  1. एकः पूर्वपरयोः (6-1-84)

  2. अचि (6-1-77)

  3. संहितायाम् (6-1-72)

अनुवृत्तिमनुसृत्य –

आद्गुणः = संहितायाम् आत् (परम्) अचि, पूर्वपरयोः एकः गुणः |

  • आत् – आदिति पञ्चमी न तु तपरकरणम् । आत् = अ-वर्णात् |

  • (परम्) = पश्चात्

  • अचि – “अच्”इत्यस्य प्रत्याहारस्य सप्तम्यां एकवचनम् | कस्मिन्नपि स्वरे भवति इत्यर्थः |

  • पूर्वपरयोः एकः = पूर्वं च परम् च मिलित्वा एकः एव

  • गुणः = यः एकः (आदेशः) भवति सः गुणः, गुणस्वभावी भवति |

    • गुणस्वभाविनौ द्वौ, ए च ओ च

      • अदेङ्गुणः (1-1-2) इति सूत्रात् अत् विहाय |

आद्गुणः = अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् कस्मिन्नपि स्वरे आगच्छति, तस्य अ (/आ)-वर्णस्य, पश्चादागच्छतः स्वरस्य च मेलनेन गुणस्वभावी एकादेशः (‘ए’ वा ‘ओ’ वा) भवति |

तथापि

1. अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् यदि अ (/आ)-इति सवर्णः स्वरः भवति तर्हि सः संधिः

  • “अकः सवर्णे दीर्घः (6-1-101)”  अनेन सूत्रेणैव |

  • यतः “विप्रतिषेधे परम् कार्यम् (1-4-2)”

  • “आद्गुणः (6-1-87)” “अकः सवर्णे दीर्घः (6-1-101)” एतयोः द्वयोः सूत्रयोः “अकः सवर्णे दीर्घः (6-1-101)”-इति सूत्रं परम् |

  • अतः अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् यदि अ (/आ)-इति सवर्णः स्वरः भवति तर्हि सः संधिः “अकः सवर्णे दीर्घः (6-1-101)” अनेनैव सूत्रेण कार्यः |

2. अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् आगच्छतः ऋक् (‘ऋ’ वा ‘लृ’ वा)-स्वरस्य तु “उरण् रपरः (1-1-51)”-इति सूत्रेण ‘र्’ वा ‘ल्’ भवति |

3. अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् आगच्छतः एच् (‘ए’ वा ‘ओ’ वा ‘ऐ’ वा ‘औ’)-स्वरस्य

  • “वृद्धिरेचि (6-1-88)”-इति सूत्रेण वृद्धिः भवति |

  • वृद्धिः तु “वृद्धिरादैच् (1-1-1)” सूत्रे संज्ञप्ता |

  • तेन अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् आगच्छतः  एच् (‘ए’ वा ‘ओ’ वा ‘ऐ’ वा ‘औ’)-स्वरस्य ‘ऐ’ वा ‘औ’ भवति |

सारांशतः –

“आद्गुणः (6-1-87)” इति सूत्रम् केवलं अ (/आ)-वर्णस्य पश्चात् इण् (‘इ’ वा ‘ई’ वा ‘उ’ वा ‘ऊ’)-स्वरे आगच्छति एव

  • सूत्रस्य विवरणे या “अचि (6-1-77)”-सूत्रस्य अनुवृत्तिः मानीता अस्ति, सा (‘इ’ वा ‘ई’ वा ‘उ’ वा ‘ऊ’)-स्वरात् अन्ये स्वरे आगच्छति नैव |

आदचि सन्धयः –

(1) “अकः सवर्णे दीर्घः (6-1-101)”-सूत्रेण ये सन्धयः भवन्ति ते https://grammarofsanskrit.wordpress.com/2012/04/22/study-of-अकः सवर्णे दीर्घः/ इत्यत्र विवृताः |

(2) “आद्गुणः (6-1-87)” सूत्रेण

Table 1

कयोः स्वरयोः संधिः

उदाहरणम्

कयोः स्वरयोः संधिः

उदाहरणम्

अ + इ = ए

देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः

आ + इ = ए

महा + इन्द्रः = महेन्द्रः

अ + ई = ए

गण + ईशः = गणेशः

आ + + ई = ए

महा + ईशः = महेशः

अ + उ = ओ

सूर्य + उदयः = सूर्योदयः

आ + उ = ओ

महा + उत्सवः = महोत्सवः

अ + ऊ = ओ

एक + ऊनविंशतिः = एकोनविंशतिः

आ + ऊ = ओ

महा + ऊर्मिः = महोर्मिः

(3) “उरण् रपरः (1-1-51)”-इति सूत्रेण –

Table 2

कयोः स्वरयोः संधिः

उदाहरणम्

कयोः स्वरयोः संधिः

उदाहरणम्

अ + ऋ = अर्

सप्त + ऋषयः = सप्तर्षयः

आ + ऋ = अर्

महा + ऋषिः = महर्षिः

अ + ॠ = अर्

अत्र + ॠकारः = अत्रर्कारः

आ + ॠ = अर्

महा + ॠकारः = महर्कारः

अ + लृ = अल्

अत्र + लृकारः = अत्रल्कारः

आ + लृ = अल्

महा + लृकारः = महल्कारः

अ + ॡ = अल्

अत्र + ॡकारः = अत्रल्कारः

आ + ॡ = अल्

महा + ॡकारः = महल्कारः

While I have shown संधि-s with ॡ, there is a contention that such vowel does not exist. I would like to note here that transcription software do recognize this vowel and provide typing this vowel. This can be seen in following pictures.

Image 1 is from http://sa.wikipedia.org/wiki/सहाय्यम्:देवनागरीलिप्याम्_कथम्_लेखनीयम्%3F

vowels at Wiki

Image 2 is from http://www.aa.tufs.ac.jp/~tjun/sktdic/

Vowels tufs ac jp

(4) “वृद्धिरेचि (6-1-88)”-इति सूत्रेण –

Table 3

कयोः स्वरयोः संधिः

उदाहरणम्

कयोः स्वरयोः संधिः

उदाहरणम्

अ + ए = ऐ

एक + एकम् = एकैकम्

आ + ए = ऐ

सदा + एव = सदैव

अ + ऐ = ऐ

तव + ऐश्वर्यम् = तवैश्वर्यम्

आ + ऐ = ऐ

महा + ऐश्वर्यम् = महैश्वर्यम्

अ + ओ = औ

तस्य + ओदनः = तस्योदनः

आ + ओ = औ

गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः

अ + औ = ओ

वन + औषधम् = वनौषधम्

आ + औ = औ

महा + औत्सुक्यम् = महौत्सुक्यम्