तुमन्तसिद्धिः – ४

तुमन्तसिद्धिः – ४

धातोः समीचीनं तुमन्तं प्राप्तुं कापि क्रियाक्रमकरी व्याख्या (algorithmic procedure) भवति वा भवितुं शक्यते वा ? मया कस्यैचिद्व्याख्यायै प्रयत्नः कृतः अस्ति निम्नमिव |

प्रथमं तु

  1. तुम्-प्रत्ययः पाणिनिना “तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । (3.3.10)” इत्यस्मिन् सूत्रे “तुमुन्” इति निर्दिष्टः |

  2. तथापि तुमुन्-प्रत्ययः तुम्-इत्येव भवतीति कथम् ?

    1. “हलन्त्यम् (1.3.3)”, “उपदेशेऽजनुनासिक इत् (1.3.2)” “तस्य लोपः (१।३।९)” एतैः सूत्रैः

      1. उपदेशेऽजनुनासिक इत्  = उपदेशे ७।१ अच् १।१ अनुनासिकः १।१ इत् १।१ = उपदेशे यः अनुनासिकः अच्, तस्य इत्संज्ञा भवति |

        1. उपदेशः = पाणिनिना प्रदत्तं नाम |

        2. अत्र तुमुन्-इति पाणिनिना प्रदत्तं प्रत्ययस्य नाम |

        3. अत्र “तुमुन्”-प्रत्यये उकारः (अच्) अनुनासिकः, सः इत्संज्ञकः भवति |

      2. हलन्त्यम् = अन्ते यत् हल् तस्यापि इत् | “तुमुन्”-प्रत्यये अन्तिमः न्-कारः (हल्) सोऽपि इत्संज्ञकः भवति |

      3. तस्य लोपः = यः इत्संज्ञकः तस्य लोपः |

        1. इत् = इ-धातोः शतृ-प्रत्ययेन कृदन्तं = यत् एति तत् इत् | एति = लोपः भवति |

        2. अन्तिमस्य न्-कारान्वितस्य (अनुनासिकस्य) उकारस्य लोपः भवति |

        3. अन्ते यः न्-कारः तस्यापि लोपः भवति |

    2. अतः प्रत्ययः “तुम्” इत्येव शिष्टः, तथैव प्रयुज्यते च |

  3. अत्र कोऽपि प्रष्टुमर्हति “यदि अन्ततः प्रत्ययः तुमित्येव भवति तर्हि केन कारणेन सः प्रथमं ‘तुमुन्’ इति कथितः ?” एतद्विधाः प्रश्नाः अन्येषां प्रत्ययानां विषयेऽपि उत्पद्यन्ते, यथा क्त्वा-प्रत्ययः अन्ततः त्वा-इत्येव क्त-प्रत्ययः अन्ततः त-इत्येव | अस्तु |

अथ धातूनां तुम्-प्रत्ययान्तान् प्राप्तुं क्रियाक्रमकर्यै व्याख्यायै अयं प्रयत्नः –

1. प्रथमं प्रष्टव्यम् धातुः स्वरान्तः (अजन्तः) वा व्यञ्जनान्तः (हलन्तः) वा ?

  • पाणिनेः धातूनां नामान्यपि यथा व्यवहारे ज्ञायन्ते तद्विधानि न, यथा ‘गम्’-धातोः पाणिनेः नामास्ति गम्लृ-इति | तेन सः अजन्तः भवति | अत्र तु सः ‘गम्’ इति हलन्तः एव मानीतः अस्ति |

2. यदि स्वरान्तः (अजन्तः)

   2.1 यदि अन्तिमस्वरः अ, तर्हि इडागमः |

    2.1.1 दशमगणीयानां णिजन्तानां धातूनां अय-विकरणेन अकारान्तः भवति | तेन इडागमः यथा

         कथ् → कथय → कथयितुम् |

    2.1.2 धातूनां णिचि अपि इडागमः भवति |

        कृ → कारय → कारयितुम् | तथैव स्थापयितुम् इत्यादयः |

   2.2 यदि अन्तिमस्वरः आ, तुमन्तसिद्धिः सरला | यथा दातुम्, पातुम्, स्थातुम्, स्नातुम्, निर्मातुम्, आख्यातुम् इत्यादयः |

  • दा + तुम् = दातुम्

  • “एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (7.2.10)” “नेट्  (7.2.8)” सूत्राभ्यां इडाभावः |

    • एकः अच् यस्मिन् सः एकाच् → तस्मात् = एकाचः |

    • न इट् = नेट् |

    • उपदेशे यः धातुः एकाच् च अनुदात्तः च तस्मात् इट् न |

   2.3 यदि अन्तिंमस्वरः इक् (इ, उ) तर्हि

      2.3.1 चि + तुम् = च् + इ + तुम्

  1. च् + इ + तुम् = च् + ए + तुम्

    • सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इगन्तस्य (इक्-अन्तिमस्वरस्य) गुणः (7.3.82) |

  2. च् + ए + तुम् = चेतुम्

  3. तथा च जि → जेतुम्, नी → नेतुम्, श्रु → श्रोतुम्, स्तु (स्तुतौ) → स्तोतुम्

      2.3.2 क्री + तुम् = क् + र् + ई + तुम् = क् + र् + ए + तुम् = क्रेतुम्

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इगन्तस्य (इक्-अन्तिमस्वरस्य) गुणः (7.3.82) |

   2.4 यदि अन्तिमस्वरः ऊ, तर्हि इडागमः | यथा भू → भवितुम्, पू → पवितुम्,

   2.5 यदि अन्तिमस्वरः ऋ,

  • कृ + तुम् = क् + ऋ + तुम्

    • “एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (7.2.10)” “नेट्  (7.2.8)” सूत्राभ्यां इडाभावः |

  • क् + ऋ + तुम् = क् + अर् + तुम् = कर्तुम्

    • सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) उरण् रपरः (1.1.51) |

    • अतः ऋ-स्थाने अर्

  • तथैव स्मृ → स्मर्तुम् इत्यादयः

   2.6  एजन्तानां (ए, ऐ, ओ, औ) आ-आदेशः | यथा व्हे → व्हातुम्, ध्यै → ध्यातुम्, गै → गातुम्, त्रै → त्रातुम्,   सो → सातुम्

(3) धातुः यदि व्यञ्जनान्तः (हलन्तः)

“तुमन्तसिद्धिः – १”-इत्यत्र निम्नमिव विधानानि –

  3.1 केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → श्वस् – श्वसितुम् , भाष् – भाषितुम् , पत् – पतितुम् , श्रम् – श्रमितुम्

  3.2 येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां आदेशः भवति |

यथा → लभ् – लब्धुम् , दृश् – द्रष्टुम् , वच् – वक्तुम्

  3.3 केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

    3.3.1 गम् → गन्तुम् एतदपि सरलं, सन्धियुतमित्येव | संहितैकपदे नित्या इति नियमः |

  3.4 केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

यथा → सिच् – सेक्तुम् , दिश् – देष्टुम् , मुच् – मोक्तुम् , शुभ् – शोभितुम्

“केषामपि” “येषां … तद्विधानां” एतद्विधैः वचनैः एतेभ्यः विधानेभ्यः क्रियाक्रमकरी व्याख्या न भवति |

(4) पुदुच्चेरी-स्थितस्य श्रीअरविन्दाश्रमस्य संस्कृतकार्यालयेन प्रकाशिते “डॉ. नरेन्द्र”-महोदयैः विरचिते  “व्यावहारिकम् पाणिनीयम्” इत्यस्मिन्पुस्तके व्यञ्जनान्तानां धातूनां तुमन्तसिद्धेः निम्नमिव उदाहरणानि

  4.1 खाद् + तुम्

    4.1.1 खाद् + इट् + तुम्

             “आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7.2.35)” = वलादेः आर्धधातुकस्य इट्

     वल् (हल् इत्येभ्यः सर्वेभ्यः व्यञ्जनेभ्यः हयौ परित्यज्य इतराणि सर्वाणि व्यञ्जनानि) आदौ यस्य तस्मिन् आर्धधातुके सति इडागमः इत्यर्थः | अत्र “खाद्” इति आर्धधातुकम् | तस्य आदौ ख्-व्यञ्जनं “वल्”-प्रत्याहारान्वितम्  | तेन

    4.1.2 खाद् + इ + तुम् = खादितुम् |

एवमेव परि + अट् → पर्यटितुम्, अर्-च् → अर्चितुम्, अर्-ज् → अर्जितुम्, परि + ईक्ष् → परीक्षितुम्, कूज् → कूजितुम्, कूर्-द् → कूर्दितुम्, क्रन्द् → क्रन्दितुम्, क्रीड् → क्रीडितुम्, खेल् → खेलितुम्, आचर् → आचरितुम्,

चल् → चलितुम्, जप् → जपितुम्, जल्प् → जल्पितुम्, जीव् → जीवितुम्, जृम्भ् → जृम्भितुम्, धाव् → धावितुम् आनन्द् → आनन्दितुम्, पठ् → पठितुम्, पत् → पतितुम्, फल् → फलितुम्, बाध् → बाधितुम्, भिक्ष् → भिक्षितुम् भ्रम् → भ्रमितुम्, मन्थ् → मन्थितुम्, प्रयत् → प्रयतितुम्, याच् → याचितुम्, रक्ष् → रक्षितुम्, लङ्घ् → लङ्घितुम्, आलप् → आलपितुम्, अभिलष् → अभिलषितुम्, वद् → वदितुम्, वन्द् → वन्दितुम्, वम् → वमितुम्, वाञ्छ् → वाञ्छितुम्, शङ्क् → शङ्कितुम्, प्रशंस् → प्रशंसितुम्, शिक्ष् → शिक्षितुम्, श्रम् → श्रमितुम्,

श्वस् → श्वसितुम्, सेव् → सेवितुम्, स्खल् → स्खलितुम्, स्पन्द् → स्पन्दितुम्, हस् → हसितुम्, हिंस् → हिंसितुम्

  4.2 कुप् + तुम्

    4.2.1 कुप् + इ(ट्) + तुम्

             “आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7.2.35)” = वलादेः आर्धधातुकस्य इट्

     वल् (हल् इत्येभ्यः सर्वेभ्यः व्यञ्जनेभ्यः हयौ परित्यज्य इतराणि सर्वाणि व्यञ्जनानि) आदौ यस्य तस्मिन् आर्धधातुके सति इडागमः इत्यर्थः | अत्र “कुप्” इति आर्धधातुकम् | तस्य आदौ क्-व्यञ्जनं “वल्”-प्रत्याहारान्वितम्  | तेन

    4.2.2 कुप् + इ + तुम्  = क् + उ + प् + इ + तुम् = क् + ओ + प् + इ + तुम् = कोपितुम् |

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७।३।८४)” “मिदेर्गुणः (७।३।८२)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः →

लघूपधः = लघुः उपधा यस्य सः |

उपधा = अन्तिमवर्णस्य पूर्वं यः वर्णः |

पुगन्तस्य = पुक् (प्-उक्)-इत्यागमेन युक्तस्य |

अत्र प्-अन्तिमवर्णस्य पूर्वा उ-उपधा लघुः अस्ति |

मिदेर्गुणः = मिदेः गुणः | अस्मात् सूत्रात् अनिवृत्तये “गुणः” इत्येव सूत्रांशः |

अत्र उ-उपधायाः  गुणः ओ |

एवमेव लिख् → लेखितुम् (इ-उपधा लघुः अस्ति | तस्याः गुणः ए |

शुभ् + तुम् = श् + उ + भ् + तुम् = श् + ओ + भ् + इ + तुम् = शोभितुम्

4.3 नृत् + तुम्

    4.3.1 नृत् + इ + तुम् = न् + ऋ + त् + इ + तुम् = न् + अर् + त् + इ + तुम् = नर्तितुम्

    “पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” उरण् रपरः (1.1.51)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः | अत्र त्-अन्तिमवर्णस्य पूर्वा ऋ-उपधा लघुः अस्ति | तस्याः अर् |

एवमेव वृत् → वर्तितुम्, वृध् → वर्धितुम्, कृत् → कर्तितुम्

4.4 छिद् + तुम्

4.4.1 छिद् + तुम् = छ् + इ + द् + तुम् = छ् + ए + द् + तुम्

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः इ-उपधायाः ए-इति गुणः |

4.4.2 छ् + ए + द् + तुम् = छ् + ए + त् + तुम् = छेत्तुम्

“संहितायाम् (8.2.108)” “खरि च (8.4.55)” “चर् (8.4.54)” “झलाम् (8.4.53)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः

झलाम् = झ्-तः ह् -पर्यन्तानां वर्णनाम्

खरि = ख्-तः र्-पर्यन्तेषु वर्णेषु सति

चर् = च्-तः स्-पर्यन्ताः वर्णाः

अत्र द्-वर्णस्य (झलि द्-वर्णः) अग्रे तुम्नः त्-वर्णः (खरि त्-वर्णः) | तेन द्-वर्णस्य त्-वर्णः |

    एवमेव खिद् → खेत्तुम्, भिद् → भेत्तुम्

4.5 क्षिप् → क्षेप्तुम् |

अत्र इडागमः तु भवति, इकारस्य एकारोऽपि भवति, तत्पश्चात् सरलम् |

यथा

लिप् + तुम् = ल् + इ + प् + तुम् = ल् + ए + प् + तुम् = लेप्तुम्

क्षिप् + तुम् = क् + ष् + इ + प् + तुम् = क् + ष् + ए + प् + तुम् = क्षेप् + तुम् = क्षेप्तुम् |

एवमेव लिप् → लेप्तुम् |

4.6 युध् + तुम् = योद्धुम्

अत्र य् + उ + ध् + तुम् = य् + ओ + ध् + तुम्

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः उ-उपधयाः ओ-इति गुणः |

य् + ओ + ध् + तुम् = य् + ओ + ध् + धुम्

“झषस्तथोर्धोऽधः (8.2.40)” इति सूत्रेण

झषः (झष्-प्रत्याहारान्वितस्य वर्णस्य – झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्) = झष उत्तरयोः

तथोः (त्-स्य वा थ्-स्य) धः (= ध्)

अत्र “ध् + तुम्” ध्-स्य उत्तरे त्-कारः | तस्य त्-कारस्य ध् |

य् + ओ + ध् + धुम् = य् + ओ + द् + धूम् = योद्धुम्

“संहितायाम् (8.2.108)”

झलां जश् झशि (8.4.53) एताभ्यां सूत्राभ्याम् –

झलाम् = झ्-तः ह् -पर्यन्तानां वर्णानाम्

झशि = (झश्–प्रत्याहारान्विते वर्णे सति – झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज् ब् ग् ड् द्)

जश् = (जश्-प्रत्याहारान्वितः वर्णः – ज् ब् ग् ड् द्)

अत्र ध् + धुम् = द् + धुम् = द्धुम्

एवमेव क्रुध् → क्रोद्धुम्, क्षुध् → क्षोद्धुम्, बुध् → बोद्धुम्, रुध् → रोद्धुम्, शुध् → शोद्धुम्

   4.7 तुष् + तुम्

4.7.1 तुष् + तुम् = त् + उ + ष् + तुम् = त् + ओ + ष् + तुम् = तोष् + तुम्

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः उ-उपाधयाः ओ-इति गुणः |

4.7.2 तोष् + तुम् = तोष्टुम्

“संहितायाम् (8.2.108)”

“स्तोः (8.4.40)” “ष्टुना ष्टुः (8.4.41)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः –

स्तोः = स्-कार-त्-कारवर्गयोः (सवर्गान्वितस्य वा तवर्गान्वितस्य वर्णस्य)

ष्टुना = षवर्गान्वितस्य वा टर्गान्वितस्य वर्णेन सह

ष्टुः = षवर्गान्वितः वा टर्गान्वितः (यथोचितः) वर्णः

अत्र तोष् + तुम् = तोष्टुम् इत्यत्र – षकारस्य षकारः एव तकारस्य तु टकारः |

4.7.3 एवमेव श्लिष् → श्लेष्टुम्, आदिश् → आदेष्टुम्, प्रविश् → प्रवेष्टुम्, क्लिश् → क्लेष्टुम्

    4.8 दृश् + तुम् = द्रष्टुम्

4.8.1 दृश् + तुम् = द् + ऋ + श् + तुम्

= द् + ऋ + अम् + श् + तुम्

“सृजिदृशोर्झल्यमकिति (6.1.57) मिदचोऽन्त्यात्परः (1.1.46) इति सूत्राभ्याम् –

      • सृजिदृशोर्झल्यमकिति = सृजिदृशोर् झलि अम् अकिति

        • सृज् (विसर्गे) दृशिर् (प्रेक्षणे) इत्येतयोः धात्वोः

        • झलि (झल्-आदौ)

        • अ-किति (यत्र कित् न) तदा

        • प्रत्यये परतः अम् आगमो भवति ।

      • मिदचोऽन्त्यात्परः = मित् अचः अन्त्यात् परः

        • म् इत् यस्य सः मित्

        • मिदचोऽन्त्यात्परः  = अचां सन्निविष्टानां यः अन्त्यः अच्, तस्मात् परः मित् भवति।

      • अत्र दृश् (दृशिर्) धातुः | तत्र झलि, अतः श्-आदौ अम् -आगमः | तेन द् + ऋ + अम् + श् → द् + र् + अम् + श् → म्-कारस्य इत् → द् + र् + अ + श् = द्रश्

      • दृश् + तुम् = द्रश् + तुम् →

“संहितायाम् (8.2.108)”

“स्तोः (8.4.40)” “ष्टुना ष्टुः (8.4.41)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः –

द्रश् + तुम् = द्रष्टुम् |

      • एवमेव सृज् → स्रष्टुम्

4.9 लिह् + तुम् → लेढुम्

    1. लिह् + तुम् = ल् + इ + ह् + तुम् = ल् + ए + ह् + तुम् = लेह् + तुम्

      1. “पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः इ-उपधायाः ए-इति गुणः |

    2. लेह् + तुम् = लेढ् + तुम्

      1. हो ढः (8.2.31)

        1. अनुवृत्त्या सह  – झलि (8.2.26) अन्ते च (8.2.29) पदस्य (8.1.16) हो ढः (8.2.31) |

        2. ह्-कारः ढ्-कारः भवति झलि परे सति पदान्ते च |

        3. अत्र पदान्ते ह्-कारः, परे त्-कारः (झल्-प्रत्याहारान्वितः) | तेन ह्-कारस्य  ढ्-कारः |

    3. लेढ् + तुम् = लेढ् + धुम्

      1. झषस्तथोर्धोऽधः (8.2.40) = झषः तथोः धः अधः |

        1. झषः = झष्-प्रत्याहारान्वितस्य वर्णस्य परे

        2. तथोः = त्-कारे वा थ्-कारे सति त्-कारस्य वा थ्-कारस्य स्थाने

        3. धः = ध्-कारः = ध् इति आदेशः

        4. अधः = धा-धातुं वर्जयित्वा

      2. अत्र ढ्-कारस्य परे त्-कारः | तस्य त्-कारस्य स्थाने आदेशः ध् |

      3. अतः लेढ् + तुम् = लेढ् + धुम्

    4. लेढ् + धुम् = लेढ् + ढुम्

      1. ष्टुना ष्टुः (8.4.41)

        1. अनुवृत्त्या सह – “संहितायाम् (8.2.108)” “स्तोः (8.4.40)” “ष्टुना ष्टुः (8.4.41)”

        2. स्तोः = स्-कार-त्-कारवर्गयोः (सवर्गान्वितस्य वा तवर्गान्वितस्य वर्णस्य)

        3. ष्टुना = षवर्गान्वितस्य वा टर्गान्वितस्य वर्णेन सह

        4. ष्टुः = षवर्गान्वितः वा टर्गान्वितः (यथोचितः) वर्णः

        5. अत्र लेढ् + धुम् इत्यस्मिन् ढ् + ध् इति संहिता | ढ्-कारः ट्-वर्गान्वितः | ध्-कारः त्-वर्गान्वितः | अतः  ढ् + ध् + उम् = ढ् + ढुम् |

    5. लेढ् + ढुम् = लेढुम्

      1. ढो ढे लोपः (8.3.13)

        1. अनुवृत्त्या सह  – “संहितायाम् (8.2.108)” ढो ढे लोपः (8.3.13)

        2. ढ्-कारे परे सति ढ्-कारस्य लोपः भवति |

      2. लेढ् + ढुम् = लेढुम्

4.10 गम् + तुम् → गन्तुम्

  1. गम् + तुम् = गं + तुम्

    1. नश्चापदान्तस्य झलि (8.3.24) = नः च अपदान्तस्य झलि |

      1. अनुवृत्त्या सह  – “संहितायाम् (8.2.108)” मोऽनुस्वारः (8.3.23) नः च अपदान्तस्य झलि |

      2. अपदान्तस्य नकारस्य मकारस्य च झलि परे सति अनुस्वारः आदेशः भवति |

    2. अत्र म्-कारस्य परे झल्-प्रत्याहारान्वितः त्-कारः | म्-कारस्य स्थाने अनुस्वारः आदेशेन |

  2. गं + तुम् = गन् + तुम् = गन्तुम्

    1. अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8.4.58)

      1. अनुवृत्त्या सह  – “संहितायाम् (8.2.108)” अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

      2. ययि परे सति अनुस्वारस्य परसवर्णः आदेशः नित्यं भवति |

        1. ययि परे सति = यदा  यय् परे अस्ति

          1. यय् = प्रत्याहारः

          2. अस्मिन् प्रत्याहारे य्-तः य्-पर्यन्ताः वर्णाः

          3. यय् = य् व् र् | ल् | ञ् म् ङ् ण् न् | झ् भ् | घ् ढ् ध् | ज् ब् ग् ड् द् | ख् फ् छ् ठ् थ् च् ट् त् | क् प् | = सर्वे वर्गीयवर्णाः अन्तस्थाः च |

        2. अनुस्वारस्य परसवर्णः = परसवर्णस्य अनुनासिकम्

    2. अत्र अनुस्वारस्य परे त् | त्-वर्गे अनुनासिकम् न् | तेन, गं + तुम् = गन् + तुम् = गन्तुम्

    3. एवमेव नम् → नन्तुम्, नियम् → नियन्तुम्, विरम् → विरन्तुम्, क्षम् → क्षन्तुम्

(5) सारांशतः धातूनां तुमन्तसिद्धेः क्रियाक्रमकर्याः व्याख्यायाः सोपानाः

     5.1 धातुः स्वरान्तः वा व्यञ्जनान्तः

     5.2 धातौ आगमः आदेशः वा भवति वा न वा |

  • धातोः आगमसहित-विरहितं वा आदेशसहित-विरहितं वा यद्रूपं तत् “अङ्गम्” |

  • अङ्गसिद्धेः एकानेकविधयः भवन्ति |

     5.3 स्वरान्तधातूनां अङ्गस्य तुम्-प्रत्ययेन सह केवलं संयोगः एव | संयोगेनैव तुमन्तसिद्धिः |

     5.4 व्यञ्जनान्तधातूनां अङ्गस्य सिद्धये उपधायाः विचारस्य महत्त्वम् |

     5.5 व्यञ्जनान्तधातूनां अङ्गस्य तुम्-प्रत्ययेन सह संहिता

  • संहितायाः एकानेकविधयः भवन्ति |

  • संहितया तुमन्तसिद्धिः |

(6)  धातूनां तुमन्तसिद्धेः क्रियाक्रमकर्याः व्याख्यायाः सोपानानां क्रमः अधिकेन समीचीनः भवितुम्

  1. स्वरान्तधातूनां  तुमन्तसिद्धेः यानि उदाहरणानि तेषाम् क्रमव्यवस्था करणीया |

  2. व्यञ्जनान्तधातूनां तुमन्तसिद्धेः यानि उदाहरणानि तेषामपि क्रमव्यवस्था करणीया |

-o-O-o-

Advertisements

तुमन्तसिद्धिः – ३

तुमन्तसिद्धिः – ३

In तुमन्तसिद्धिः – १, ten different patterns of तुमन्तसिद्धिः were detailed.

Those 10 patterns can be classified as follows –

  1. Those धातु-s, for which तुमन्तसिद्धिः is अतिसरला –

    1. १) आकारान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

    2. ९) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

  1. Those धातु-s, for which तुमन्तसिद्धिः after (तुम्-प्रत्ययपूर्वः) धातूनां `इ’-आगमः

    1. ३) ऊकारान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

    2. ५) दीर्घ-ऋकारान्तानां धातूनां तुम्-प्रत्ययपूर्वः `इ’-आगमः विकल्पेन दीर्घः |

    3. ६) चुरादि (दशम-गणीय) धातूनां च अन्येषां धातूनां प्रयोजकानां च तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

    4. ७) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

  2. Those धातु-s, for which other inflections happen, when processing/obtaining तुमन्तसिद्धिः

    1. २) इकारान्तानां वा ईकारान्तानां वा उकारान्तानां वा ऋकारान्तानां वा धातूनां तुमन्तसिद्धौ अन्त्य-स्वरस्य गुणः |

    2. ४) एजन्तानां  (ए, ऐ, ओ, औ) धातूनां आ-आदेशः |

    3. ८) येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां अन्यदादेशः भवति |

    4. १०) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

This threefold classification brings to notice significance of `इ’-आगमः ! Grammarians call that इ as इट् and in turn `इ’-आगमः as इडागमः !!

If a धातु gets `इ’-आगमः, this aspect of getting इट्  is identified as a typical characteristics of the  The धातु is then described as being a सेट् (स + इट्) धातु.

Conversely, धातु-s, which do not have the इडागम or सेट्-characteristics are अनिट् (अन् + इट्). In the threefold classification, the first one, where it is noted “तुमन्तसिद्धिः is अतिसरला”, the धातु-s there are obviously अनिट्. But in the classification (1b), there is a problem,  because of the phrase केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां . This is apt to raise a query “for which धातु-s ?’

This will certainly confuse a student, since one needs to know whether a धातु is सेट् or अनिट्.

As if this is not enough, for some धातु-s, इडागमः is optional ! This optionality is called as वेट् (वा + इट्) As can be appreciated, वा connotes optionality !

I must confess that I did not know the significance of सेट् अनिट् or वेट् -characteristics of धातु-s. Getting to know the significance now, when studying तुमन्तसिद्धिः is something like a “realization” dawning unto me !!

I have noticed and noted these सेट् अनिट् or वेट् -characteristics, but only copiously, quoting them as were available in various sources, as in धातुपाठ-index. See → http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html

Interestingly, there are people who memorize and recite कारिका-s, which are verses enlisting धातु-s having सेट् अनिट् or वेट् -characteristics.

Following verses are available at https://groups.google.com/forum/#!topic/bvparishat/sgxwJi_KILQ

१. अ) अजन्तधातुषु अनिट् धातव:

श्विश्रिदीशीयुरुनुस्नुक्षुक्ष्णुवृङ् वृञ् विवर्जिता:।

एकस्वरा: आदिवर्णो दृदन्ता: धातवो अनिट:.॥

१. आ) हलन्ता: अनिट् धातव: १०२

शक्ल्, पच् मुचिरिच् वच् विच्, सि़च् प्रच्छित्यज़् निजिऱ् भज:।

भंज़् भुज़् भ्रस्ज़् मस्जियज़् युज़् रु़ज़् रंज़् विजिऱ् संजिसंज़् सृज:॥

अद् क्षुद्  खिद् छिद् तुदिनुद: पद्यभिद् विद्यतिर्विनद्।

शद् सदीन्विद्यति: स्कन्दि हदीक्रुध् क्षुधि बुध्यती॥

बन्धिर्युधिरुधीरा्धिव्यध् शुध: साधिसिध्यती।

मन्यहऩ् आव् क्षिप् छुपि तप् तिपस्तृप्यति दृप्यती.॥

लिप् लुप् वप् शप् स्वप् सृपि यभ् रभ् लभ् गम् नम् यमोरमि:.।

क्रुशिर्दंशि दिशी दृश् मृश् रिश् रुश् लिश् विश् स्पृश: कृषि:॥

त्विष् तुष् द्विष् दुष् पुष्य पिष् विष् शिषश् शुष् श्लिष्यतयोघसि:।

वसतिर्दह् दिहि दुहो नह् मिह् रुह् लिह् वहिस्तथा।

अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो ध्वधिकं शतम्।

२. वेट्  धातव:

स्वरति: सूयते सूते पंचमे नवमे च धूञ्,

तनक्तिर्वृश्चतिश्चान्ता वनक्तिश्च तनक्तिना॥

मार्ष्टि मार्जतिजान्तेषु दान्ते क्लिद्यति स्यन्दते।

रध्यति: सेधतिर्धान्ते पांता: पंचैव कल्पते॥

गोपायति स्तृप्यतिश्च त्रपते दृप्यतिस्तथा।

मान्ते क्षाम्यति: क्षमते  अश्नुते क्लिश्नाति नश्यति॥

शान्तास्त्रयोधा क्षतिश्च नुष्कुष्णातिश्च तक्षति:।

त्वक्षतिश्च षकारान्ता:  ह्यथ हान्ताश्च गाहते॥

पदद्वये गूहतिश्च ऋकारो पान्त्यगर्हते।

तृहति तृंहति द्रुह्यतयो: बृहति मुह्यती॥

वृहिस्तृही स्निह्यस्नुह्या वेते वेट्का हि धातव:.।

अजंतानां तु थल्येव वेट् स्यादन्यत्र सर्वदा॥

-o-O-o-

तुमन्तसिद्धिः – २

तुमन्तसिद्धिः – २

Ten different patterns of तुमन्तसिद्धिः were detailed in the earlier post “तुमन्तसिद्धिः – १”. But basic purpose or concept of तुमन्तसिद्धिः  was not discussed there. The purpose and concept of तुमन्तसिद्धिः is contained in the पाणिनि-सूत्रम् ३।३।१० →

तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । ,

This सूत्रम् seems to be hinting of two processes or of two affixes, which help to obtain a word, which connotes the action क्रिया and/or  क्रियार्थ the purpose or desire of the action.

In English grammar word connoting an action is called an infinitive. For example, for the action of  going, we have the verb ‘to go’. In English also, the infinitive ‘to go’  connotes both the action of ‘going’ and also the purpose or reason for the action. For example, in a sentence “I get up to go”, the infinitive ‘to go’ connotes the action of going. Also, ‘to go’ connotes the purpose of getting up. I am just curiously wondering whether books of English grammar detail such dual function of an infinitive. पाणिनि-सूत्रम् ३।३।१० brings out the significance of तुमुन् very clearly.

In Sanskrit, a तुमन्त, such as वक्तुम् (from वच्, to speak, to say, to tell) can be interpreted in both the contexts of क्रिया and/or  क्रियार्थ . For example,

  1. बालोऽपि वक्तुं शक्नोति = Boy also can speak.

  2. सभायां वक्तुं इच्छामि = I wish to speak in the meeting

  3. भाषणं विचारान् वक्तुम् = Speech is for expressing thoughts.

The पाणिनि-सूत्रम् ३।३।१० also mentions another process or affix ण्वुल् . But ण्वुल्-affix is a separate, different affix. Its result is similar to that of तुमुन्, i.e. क्रिया and/or  क्रियार्थ .  However, since it is a separate, different affix, it need not be discussed here, when discussing तुमन्तसिद्धिः.

-o-O-o-

तुमन्तसिद्धिः – १

तुमन्तसिद्धिः – १

१) आकारान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा दा → दातुम्     पा → पातुम्   स्था → स्थातुम्   निर् + मा → निर्मातुम्   आ + ख्या → आख्यातुम्

२) इकारान्तानां वा ईकारान्तानां वा उकारान्तानां वा ऋकारान्तानां वा धातूनां तुमन्तसिद्धौ अन्त्य-स्वरस्य गुणः |

(इ → ए, ई → ए, उ → ओ, ऋ → अर्)

यथा जि-जेतुम्,    चि-चेतुम् , नी-नेतुम् ,  श्रु – श्रोतुम् ,    कृ-कर्तुम् ,  स्मृ-स्मर्तुम्

३) ऊकारान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा – भू- भवितुम्, (भ् + ऊ → भव् → (+ इ) = भवि → (+ तुम् ); तथैव पू-पवितुम्, लू-लवितुम्

४) एजन्तानां  (ए, ऐ, ओ, औ) धातूनां आ-आदेशः |

यथा व्हे – व्हातुम् , ध्यै – ध्यातुम् , गै – गातुम्  , त्रै – त्रातुम् , सो – सातुम्

५) दीर्घ-ऋकारान्तानां धातूनां तुम्-प्रत्ययपूर्वः `इ’-आगमः विकल्पेन दीर्घः |

यथा तॄ -तरितुम् / तरीतुम् , कृ – करितुम् / करीतुम्

६) चुरादि (दशम-गणीय) धातूनां च अन्येषां धातूनां प्रयोजकानां च तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → तड् – ताडयितुम् , कथ् – कथयितुम् , रच् – रचयितुम्

धातूनां प्रयोजकानां यथा → सम् + पद् – सम्पादयितुम् , वि + रम् – विरमयितुम्

७) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → श्वस् – श्वसितुम् , भाष् – भाषितुम् , पत् – पतितुम् , श्रम् – श्रमितुम्

८) येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां आदेशः भवति |

यथा → लभ् – लब्धुम् , दृश् – द्रष्टुम् , वच् – वक्तुम्

९) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

१०) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

यथा → सिच् – सेक्तुम् , दिश् – देष्टुम् , मुच् – मोक्तुम् , शुभ् – शोभितुम्

-o-O-o-