प्रत्ययाः – नु, नुक्, क्नु

In my study of Sanskrit, it often happens that one search leads to another. I made a guess that the word देहः is from धातुः दिह्. The guess was correct ! Note देहः = दिह्-घञ् So I thought it good, to understand the meaning of देहः by understanding meaning of दिह्. In धातुपाठ, the meaning given is दिहँ उपच॒ये In Apte’s online dictionary, it is “1 To anoint, smear, plaster, spread over.” Wow ! देहः is what anoints; anoints the आत्मा ? Let me leave it at that.

On the page for दिह्, just above, there was the word दिष्णुः. That triggered thought of words ending with नु. Promptly भानुः, धेनुः, विष्णुः came to mind. I searched on these words. I got –

  • भानुः [भा-नु Uṇ.3.32] 1 Light, lustre, brightness.-2 A ray of light
  • धेनुः f. [धयति सुतान्, धीयते वत्सैर्वा, धे-नु इच्च Tv.] 1 A cow, milch-cow
  • विष्णुः [विष् व्यापने नुक् Uṇ.3.39].
  • On the same page as of विष्णुः, I also noticed धृष्णु a. [धृष्-क्नु] 1 Bold, confident, courageous, valiant, powerful (in a good sense).

Even when all these words end in नु/णु, the प्रत्यय-s are different.

  • In भानुः and धेनुः the प्रत्यय is नु Uṇ.3.32
    • In case of धेनुः नु is mentioned to be a प्रत्यय and also इत् (इच्च). I wonder whether that is correct.
  • In विष्णुः it is नुक् Uṇ.3.39
  • In धृष्णु it is क्नु

This is how I landed into this study of प्रत्ययाः – नु, नुक्, क्नु

नु Uṇ.3.32 and नुक् Uṇ.3.39 certainly suggest that these are उणादि suffixes.

  • उणादिसूत्रम् 3’32 (सिद्धान्तकौमुद्यां 319) is दाभाभ्यां नुः || दानुर्दाता | भानुः || In तत्त्वबोधिनी व्याख्या it is further detailed as – डुदाञ् दाने, भा दीप्तौ | ‘दानुर्दातरि विक्रान्तौ’ इति मेदिनी | ‘भानूरश्मिदिवाकरौ’ इत्यमरः |
  • उणादिसूत्रम् 3’34 (सिद्धान्तकौमुद्यां 321) is धेट इच्च || धयति सुतानिति धेनुः || In तत्त्वबोधिनी व्याख्या it is further detailed as – धेट् पाने – अस्मान्नुः स्यादिकारश्चान्तादेशः | ‘धेनुःस्यान्नवसूतिका’ इत्यमरः |
    • It comes to mind that the name of the धातु is धेट्. Here the ending ट् is इत् as per हलन्त्यम् (1-3-3). Hence it has to be dropped off by तस्य लोपः (1-3-9). The phrase इच्च in उणादिसूत्रम् 3’34 means all that.
  • उणादिसूत्रम् 3’39 (सिद्धान्तकौमुद्यां 326) is विषेः किच्च || विष्णुः || In तत्त्वबोधिनी व्याख्या it is further detailed as – विषेः | विष्लृँ व्याप्तौ | अस्माण्णुः स्यात्स च किच्चान्नित् | नित्वादाद्युदात्तत्वम् | विष्णुरिद्धा | ‘विष्णुर्नारायणः कृष्णः’ इत्यमरः |
    • विषेः किच्च clarifies that the उणादिप्रत्यय is to be understood as नुक् of which the ending क् is क्-इत्. Being an इत् it gets dropped off by तस्य लोपः (1-3-9). What affixes is नु only.

In Abhyankar’s Dictionary of Sanskrit Grammar, क्नु is detailed as कृत्-affix नु added to roots त्रस्, गृध्, धृष्, क्षिप् in the sense of habituated etc., as given in पाणिनिसूत्र-s – तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ३।२।१३४ त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः ३।२।१४० Hence त्रस्नुः, गृध्नुः || I can see that –

  • तच्छीलम् तद्धर्मः तत्साधुकारः seem to have been together translated by काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर as that habit, which is implicit in the meaning of the धातु. Since गृध् means ‘to hanker for’, गृध्नुः means one who is in the habit of hankering. Since त्रस् means ‘to trouble’ त्रस्नुः means one who is in the habit of making trouble. By the way, if one gets troubled and shows it as much, vitiates the whole atmosphere, spreads his troubles and in turn causes trouble. So त्रस्नुः then would mean one who gets troubled and causes trouble.

It is contended that उणादिसूत्राणि were in vogue before पाणिनि. He acknowledged them in उणादयो बहुलम् (3’1’1). Possibly तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ३।२।१३४ त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः ३।२।१४० and such सूत्र-s were added to cover त्रस्नुः, गृध्नुः etc., which were not covered in उणादिसूत्राणि. He seems to have thought it good to give a different name to the suffix as क्नु, where also the beginning क् is an इत् as per लशक्वतद्धिते (1-3-8) and it gets dropped off by तस्य लोपः (1-3-9).

Even in भानुः the sun, भानु is one who has तत् शीलम्, तद्धर्मः, तत् साधुकारः of भा i.e. ‘to emit light’. All this revelation, to understand why one name of sun is भानुः, is sheer ecstasy !

In a way, by his सूत्रम् – तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ३।२।१३४, पाणिनि has given colorful explanation of not only his own क्नु, but also नु, नुक् etc. in उणादिसूत्राणि.

Look at the brevity of the words त्रस्नुः, गृध्नुः etc., compared with the long-winding phrases, one has to use to explain their meanings in English.

They say, success is its own reward. Study of Sanskrit is also that, ‘its own reward’ !

शुभमस्तु !



संख्याशब्दानां तद्धिताः – Words derived from number-words

संख्याशब्दानां तद्धिताः – Words derived from number-words

When thinking of number-words, what comes to mind is that number-words are cardinal or ordinal. Actually, even among these, ordinals seem to be derived from cardinals. For example, द्वि → द्वितीय, त्रि → तृतीय   Whether cardinal or ordinal, they are basically adjectival and hence have forms by all three genders and then by cases and by number लिङ्ग, विभक्ति and वचन. But the forms are similar to forms of pronoun-words. For example for एक masculine singulars in fourth, fifth and seventh cases are एकस्मै, एकस्मात् एकस्मिन्. So in Sanskrit-grammar number-words are numerical, pronominal, adjectives संख्यावाचक-सार्वनामिक-विशेषणानि, cardinal or ordinal मूल्यवाचकानि वा क्रमवाचकानि.   But it comes to mind that to say that number-words are numerical, pronominal, adjectives, is looking only at the tip of an iceberg !   There are adverbials derived from the number-words. Since adverbs are of four types, adverbs of time, place, manner and reason (or purpose), (how, when, why, where), there should be four adverbials derivable from number-words, for example, twice, at two places, dilemmatic, for two reasons द्विवारम्, द्विस्थितम्, द्विधा and / or द्विविधम्, द्व्यर्थम्   It comes to mind that adverbs of manner have different shades as brought forth by the options द्विधा and / or द्विविधम्. Example of द्विधा is in the श्लोकः in कालिदासस्य मालविकाग्निमित्रम् – देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषम् | रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा | Or example of त्रि → त्रेधा as in विष्णुः त्रेधा निदधे पदम्   Apte’s dictionary also mentions द्वि → द्वेधा. Its meaning is mentioned as “.. In two parts, In two ways, Twice ..”. So, the word द्वेधा has adverbial shades of both time and manner.   Actually द्विधा or द्वेधा are adverbial. But द्विविधम् is both adverbial and adjectival. As adjectival it would have forms by all three genders and then by cases and by number लिङ्ग, विभक्ति and वचन. One purport of 14th chapter in श्रीमद्भगवद्गीता is to detail that actions would yield three types of results कर्मणस्त्रिविधं फलम् In so saying त्रिविधं is adjectival to फलम्. Sanskrit-translation of “Dilemmatic situation” can be द्विधा मनःस्थितिः   The word Dilemma is a noun. In Sanskrit it would be द्वैधम्. In Apte’s dictionary for “Dilemma” one also gets द्वैधीभावः.   In philosophy, one comes across another famous noun द्वैतम् (meaning ‘duality’) and its antonym अद्वैतम्.   If द्वैतम् means duality, there are two more words duet and duel. Duet is sung by two singers is called as द्वन्द्वगीतम् Duel is one-to-one fight or contest between two, called in Sanskrit as द्वन्द्वम्. Is there  some common etymological link between द्वि and द्वन्द्व ?  And is there some syllabic link between the वर्ण-s i.e. root sounds द् व् in द्वन्द्व द्वि and d, u in words such as duo, duet, duel ?

There are even verbs and verbal derivatives derived from number-words two → double → doubled द्वि → द्वित् (= to double ??) → द्वित्तम्   Another verb is “to couple, to make a pair” In Sanskrit द्वयीकृ ? Or “to become a pair” द्वयीभू ?

From number-words one also has nouns denoting “Group of or collection of so many”. For example, Two → couplet द्वि → द्वयम्, three → triplet त्रि → त्रयम्, four → quadruplet चतुः → चतुष्टयम्. Actually this word चतुष्टयम् was the motivation to study this subject of “संख्याशब्दानां तद्धितानि – Words derived from number-words”. In a small group in Goregaon, we were studying the श्लोकः – काव्येषु नाटकं रम्यं, तत्र रम्या शकुन्तला | तत्रापि च चतुर्थोऽङ्कः, तत्र श्लोकचतुष्टयम् || In this श्लोक, we have both चतुर्थ and चतुष्टयम्. That set up the thought-process.

From the number word one, one has a typical adverbial phrase “one by one” एकैकशः In this word एकैकशः there is the प्रत्ययः (suffix) शः meaning “in such manner”. One good example of the use of this suffix is पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः (श्रीमद्भगवद्गीतायाम् ११-५)

One important role of number-words is in compound words of the type द्विगु. In पाणिनि’s अष्टाध्यायी this is mentioned as संख्यापूर्वो द्विगुः॥ २।१।५१. In the word द्विगु itself, there is द्वि. Why not any other number ? One good example of द्विगु is द्विगुणितम् My happiness became multiplied. ममानन्दः द्विगुणितः This brings forth speciality of languages. This phrase ममानन्दः द्विगुणितः ought to be translated as “My happiness became multiplied.” It will be a poor  translation to say “My happiness became doubled.”.   Another interesting compound word of द्विगु-type is दशावधि, शतावधि, सहस्रावधि Tens, Hundreds, Thousands. These words have the second component word अवधि In Apte’s dictionary the word अवधिः is detailed as –

  • अवधिः [अव-धा-कि] 1 Application, attention. -2 Boundary, limit exclusive or inclusive, (in time or space); conclusion, determination; एकैकस्य जगत्त्रयप्रमथनत्राणाव- धिर्योग्यता Mv.1.46; रवितेजसामवधिनाधिवेष्टितम् Ki.12.22. -3 Furthest limit; दृष्ट आह्लादनीयानामवधिः K.124; स्मरशापाव- धिदां सरस्वतीम् Ku.4.43; conclusion; oft. at the end of comp., in the sense of ‘ending with’, ‘as far as’, ’till’; एष ते जीवितावधिः प्रवादः U.1. तत्प्रत्यागमनकालावधयो$पि तावत् ध्रियन्तां प्राणाः K.171; व्याडी रक्षतु मे देहं ततः प्रत्यागमावधि Ks.4.1; स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः Ak. -4 Period of time, time; सर्वे निदाघावधिना प्रमृष्टाः R.16.52; शेषान् मासान् विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा Me.89; अपि समाप्तः वनवासस्यावधिः Mv.7,2.48; विवाहं मासावधिकमकल्पयत् Dk.54,174; K. 328; Ki.12.17; यदवधि-तदवधि from or ever since, till Bv.2.79; अथ चेदवधिः प्रतीक्ष्यते Ki.2.16. -5 An engage ment, appointment; रमणीयो$वधिर्विधिना विसंवादितः Ś.6. -6 A division, district, department; जनपदतदवध्योश्च P.IV.2.124. -7 A hole, pit. -8 Authority, standard

It was comfortable to detail “संख्याशब्दानां तद्धिताः – Words derived from number-words”, by focusing on द्वि. But the logic should apply to all number-words, right ?   In Apte’s dictionary the word द्वि itself is detailed as below –

  • द्वि num. a. (Nom. du. द्वौ m., द्वे f., द्वे n.) Two, both; सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे R.5.68. (N. B. In comp. द्वा is substituted for द्वि necessarily before दशन्, विंशति and त्रिंशत् and optionally before चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, षष्टि, सप्तति and नवति, द्वि remaining unchanged before अशीति.) [cf. L. duo, bis or bi in comp.; Gr. duo, dis; Zend dva; A. S. twi.] -Comp. -अक्ष a. two-eyed, binocular. द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीम् Mb. -अक्षर a. dissyllabic. (-रः) a word of two syllables. -अङ्गुल a. two fingers long. (-लम्) two fingers’ length. -अणुकम् an aggregate or molecule of two atoms, a diad. विषयो द्व्यणुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः Bhāṣāparichchheda. -अन्तर a. separated by two inter- mediate links. -अर्थ a. 1 having two senses. -2 ambi- guous, equivocal. -3 having two objects in view. ˚कर a. accomplishing two objects; आम्रश्च सिक्तः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरीह लोके Vāyu P. ˚त्वम् the state of having to convey two senses; द्व्यर्थत्वं विप्रतिषिद्धम् MS.7.1.6. -अर्ध a. 1. -अवर a. at least two; द्व्यवरान् भोजयेद् विप्रान् पायसेन यथोचितम् Bhāg.8.16.43. -अशीत a. eighty-second. -अशीतिः f. eighty-two. -अष्टम् copper. ˚सहस्रम् 16. -अहः a period of two days. -आत्मक a. 1 having a double nature. -2 being two. -आत्मकाः m. (pl.) the signs of the zodiac Gemini, Virgo, Sagittarius and Pisces. -आमुष्यायणः ‘a son of two persons or fathers’, an adopted son who remains heir to his natural father though adopted by another. -आम्नात a. twice men- tioned. -आहिक a. recurring every day (fever). -ऋचम् (द्वृचम् or द्व्यर्चम्) a collection of two verses or riks. -एकान्तर a. separated by two or by one (degree); द्व्येकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्यादिमं विधिम् Ms.1.7.

As is noted here, the word द्वि changes to द्वा necessarily before दशन्, विंशति and त्रिंशत् and optionally before चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, षष्टि, सप्तति and नवति, द्वि remaining unchanged before अशीति. So, specific number-words have rules of how they would be used when forming other number words. Words such as द्वादश, द्वात्रिंशत् are of course संख्याशब्दानां तद्धिताः – Words derived from number-words.

In English one interesting usage of number-words is with suffixes -ply and -fold. For example, two-ply, three-ply, multi-ply as also two-fold, three-fold, multi-fold. I wonder what would be Sanskrit-equivalents for these.

One interesting numerical prefix in Sanskrit is the indeclinable नाना. A good example is नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च (श्रीमद्भगवद्गीतायाम् ११-५). Possibly नाना is the best equivalent of “multi-”.

In all the write-up above, I have used the phrase “number-words”. It can be appreciated that number-words संख्याशब्दाः are not numerals अङ्काः. Etymologically the word संख्या is derived from धातु संख्य्

  • संख्य् 2 P. 1 To count, enumerate, calculate, sum up; तावन्त्येव च तत्त्वानि सांख्यैः संख्यायन्ते Ś. B. -2 Ved. To appear along with, be connected with.

And the word अङ्कः is derived from धातु अङ्क्

  • अङ्क 1 A. (अङ्कते) To move in a curve. -1 U. (अङ्कयति-ते अङ्कयितुम्) 1 To mark, stamp

So, numerals अङ्काः are merely marks or symbols placed in different positions to make a number. अङ्काः are 1 to 9 and also zero.

With this study, it also comes to mind that Sanskrit-dictionary should be compiled focusing on basic words; all derived words should be detailed under those basic words. Among basic words, there would be verbal roots धातु-s, unsuffixed indeclinables प्रत्ययविरहितानि अव्ययानि. It seems number-words, especially number-words of numbers one to nine and zero qualify to be considered as basic words.


अष्टाध्यायी is a cryptic, computer-program !

अष्टाध्यायी is a cryptic, computer-program !

When reacting to my mention of क्रियाक्रमकरी व्याख्या (algorithmic procedure) in my post तुमन्तसिद्धिः – ४, my friend Mr. Milind Khadilkar used a beautiful phrase ‘process of forming self-standing words’

I think Sanskrit is basically that – process of forming self-standing words. And there are primarily just 3 types of words –

  1. indeclinables – here again two patterns

    1. Those which are self-standing by themselves such as न च वा हि तु अथ इति etc.

    2. Those which do get one suffix, but do not decline after that, words with suffixes such as क्त्वा तुमुन् णुमुल् ल्यप्

  1. those which decline from प्रातिपदिक-s taking suffixes appropriate to लिङ्ग विभक्ति वचन

  1. those which decline from धातु-s taking suffixes appropriate to काल/अर्थ/प्रयोग, पुरुष, वचन

But these three processes expand and spread vast, far and wide, like the banyan tree,


  1. many verbal derivatives कृदन्त-विशेषणानि are obtained from धातु-s and they become new प्रातिपदिक-s which decline, taking suffixes appropriate to लिङ्ग विभक्ति वचन

  2. तद्धित-s are again new प्रातिपदिक-s which decline, taking suffixes appropriate to लिङ्ग विभक्ति वचन

  3. there would also be causatives, desideratives, frequentatives from धातु-s, and there can be (काल/अर्थ/प्रयोग पुरुष, वचन)-variants of all these ! and even कृदव्ययानि and कृदन्त-विशेषणानि from these !

  4. And the process or facility of forming compound words सामासिक-शब्दाः make more, rather innumerable प्रातिपदिक-s !

    1. the अव्ययीभाव समास brings forth many indeclinables also !

All said and done, it comes to mind that inherent to all processes fondly called as पाणिनीयाः प्रक्रियाः is an algorithm क्रियाक्रमकरी व्याख्या such as –

  1. There is a base form – a प्रातिपदिक or a धातु

  2. The base form undergoes modification(s) and one gets the अङ्गम्

  3. Then the suffix प्रत्यय gets affixed.

  4. The affixing of the suffix can be a simple संयोग or it may become a संधि-process.

  5. What one gets from संयोग or संधि is the beautiful ‘self-standing word’ !

One reason why अष्टाध्यायी has 4000 सूत्राणि is because प्रत्यय-s are many. For example detailing of उणादि-s starts with the declaration उणादयो बहुलम् (३-३-१).

Actually अष्टाध्यायी becomes more complete with धातुपाठ and गणपाठ because these are essential supplements. Details given in these could not have been included within अष्टाध्यायी. For example, the prefixes उपसर्ग-s are simple mentioned as प्रादयः (1-3-58) 20/22 of them are detailed then in गणपाठ. It seems गणपाठ was composed primarily to detail, those entities, which are referred to in अष्टाध्यायी summarily or as a group or as a गण.

If Word-formation in Sanskrit is all “algorithmic procedure”, अष्टाध्यायी is a cryptic, computer-program !


तुमन्तसिद्धिः – ४

तुमन्तसिद्धिः – ४

धातोः समीचीनं तुमन्तं प्राप्तुं कापि क्रियाक्रमकरी व्याख्या (algorithmic procedure) भवति वा भवितुं शक्यते वा ? मया कस्यैचिद्व्याख्यायै प्रयत्नः कृतः अस्ति निम्नमिव |

प्रथमं तु

  1. तुम्-प्रत्ययः पाणिनिना “तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । (3.3.10)” इत्यस्मिन् सूत्रे “तुमुन्” इति निर्दिष्टः |

  2. तथापि तुमुन्-प्रत्ययः तुम्-इत्येव भवतीति कथम् ?

    1. “हलन्त्यम् (1.3.3)”, “उपदेशेऽजनुनासिक इत् (1.3.2)” “तस्य लोपः (१।३।९)” एतैः सूत्रैः

      1. उपदेशेऽजनुनासिक इत्  = उपदेशे ७।१ अच् १।१ अनुनासिकः १।१ इत् १।१ = उपदेशे यः अनुनासिकः अच्, तस्य इत्संज्ञा भवति |

        1. उपदेशः = पाणिनिना प्रदत्तं नाम |

        2. अत्र तुमुन्-इति पाणिनिना प्रदत्तं प्रत्ययस्य नाम |

        3. अत्र “तुमुन्”-प्रत्यये उकारः (अच्) अनुनासिकः, सः इत्संज्ञकः भवति |

      2. हलन्त्यम् = अन्ते यत् हल् तस्यापि इत् | “तुमुन्”-प्रत्यये अन्तिमः न्-कारः (हल्) सोऽपि इत्संज्ञकः भवति |

      3. तस्य लोपः = यः इत्संज्ञकः तस्य लोपः |

        1. इत् = इ-धातोः शतृ-प्रत्ययेन कृदन्तं = यत् एति तत् इत् | एति = लोपः भवति |

        2. अन्तिमस्य न्-कारान्वितस्य (अनुनासिकस्य) उकारस्य लोपः भवति |

        3. अन्ते यः न्-कारः तस्यापि लोपः भवति |

    2. अतः प्रत्ययः “तुम्” इत्येव शिष्टः, तथैव प्रयुज्यते च |

  3. अत्र कोऽपि प्रष्टुमर्हति “यदि अन्ततः प्रत्ययः तुमित्येव भवति तर्हि केन कारणेन सः प्रथमं ‘तुमुन्’ इति कथितः ?” एतद्विधाः प्रश्नाः अन्येषां प्रत्ययानां विषयेऽपि उत्पद्यन्ते, यथा क्त्वा-प्रत्ययः अन्ततः त्वा-इत्येव क्त-प्रत्ययः अन्ततः त-इत्येव | अस्तु |

अथ धातूनां तुम्-प्रत्ययान्तान् प्राप्तुं क्रियाक्रमकर्यै व्याख्यायै अयं प्रयत्नः –

1. प्रथमं प्रष्टव्यम् धातुः स्वरान्तः (अजन्तः) वा व्यञ्जनान्तः (हलन्तः) वा ?

  • पाणिनेः धातूनां नामान्यपि यथा व्यवहारे ज्ञायन्ते तद्विधानि न, यथा ‘गम्’-धातोः पाणिनेः नामास्ति गम्लृ-इति | तेन सः अजन्तः भवति | अत्र तु सः ‘गम्’ इति हलन्तः एव मानीतः अस्ति |

2. यदि स्वरान्तः (अजन्तः)

   2.1 यदि अन्तिमस्वरः अ, तर्हि इडागमः |

    2.1.1 दशमगणीयानां णिजन्तानां धातूनां अय-विकरणेन अकारान्तः भवति | तेन इडागमः यथा

         कथ् → कथय → कथयितुम् |

    2.1.2 धातूनां णिचि अपि इडागमः भवति |

        कृ → कारय → कारयितुम् | तथैव स्थापयितुम् इत्यादयः |

   2.2 यदि अन्तिमस्वरः आ, तुमन्तसिद्धिः सरला | यथा दातुम्, पातुम्, स्थातुम्, स्नातुम्, निर्मातुम्, आख्यातुम् इत्यादयः |

  • दा + तुम् = दातुम्

  • “एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (7.2.10)” “नेट्  (7.2.8)” सूत्राभ्यां इडाभावः |

    • एकः अच् यस्मिन् सः एकाच् → तस्मात् = एकाचः |

    • न इट् = नेट् |

    • उपदेशे यः धातुः एकाच् च अनुदात्तः च तस्मात् इट् न |

   2.3 यदि अन्तिंमस्वरः इक् (इ, उ) तर्हि

      2.3.1 चि + तुम् = च् + इ + तुम्

  1. च् + इ + तुम् = च् + ए + तुम्

    • सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इगन्तस्य (इक्-अन्तिमस्वरस्य) गुणः (7.3.82) |

  2. च् + ए + तुम् = चेतुम्

  3. तथा च जि → जेतुम्, नी → नेतुम्, श्रु → श्रोतुम्, स्तु (स्तुतौ) → स्तोतुम्

      2.3.2 क्री + तुम् = क् + र् + ई + तुम् = क् + र् + ए + तुम् = क्रेतुम्

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इगन्तस्य (इक्-अन्तिमस्वरस्य) गुणः (7.3.82) |

   2.4 यदि अन्तिमस्वरः ऊ, तर्हि इडागमः | यथा भू → भवितुम्, पू → पवितुम्,

   2.5 यदि अन्तिमस्वरः ऋ,

  • कृ + तुम् = क् + ऋ + तुम्

    • “एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (7.2.10)” “नेट्  (7.2.8)” सूत्राभ्यां इडाभावः |

  • क् + ऋ + तुम् = क् + अर् + तुम् = कर्तुम्

    • सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) उरण् रपरः (1.1.51) |

    • अतः ऋ-स्थाने अर्

  • तथैव स्मृ → स्मर्तुम् इत्यादयः

   2.6  एजन्तानां (ए, ऐ, ओ, औ) आ-आदेशः | यथा व्हे → व्हातुम्, ध्यै → ध्यातुम्, गै → गातुम्, त्रै → त्रातुम्,   सो → सातुम्

(3) धातुः यदि व्यञ्जनान्तः (हलन्तः)

“तुमन्तसिद्धिः – १”-इत्यत्र निम्नमिव विधानानि –

  3.1 केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → श्वस् – श्वसितुम् , भाष् – भाषितुम् , पत् – पतितुम् , श्रम् – श्रमितुम्

  3.2 येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां आदेशः भवति |

यथा → लभ् – लब्धुम् , दृश् – द्रष्टुम् , वच् – वक्तुम्

  3.3 केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

    3.3.1 गम् → गन्तुम् एतदपि सरलं, सन्धियुतमित्येव | संहितैकपदे नित्या इति नियमः |

  3.4 केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

यथा → सिच् – सेक्तुम् , दिश् – देष्टुम् , मुच् – मोक्तुम् , शुभ् – शोभितुम्

“केषामपि” “येषां … तद्विधानां” एतद्विधैः वचनैः एतेभ्यः विधानेभ्यः क्रियाक्रमकरी व्याख्या न भवति |

(4) पुदुच्चेरी-स्थितस्य श्रीअरविन्दाश्रमस्य संस्कृतकार्यालयेन प्रकाशिते “डॉ. नरेन्द्र”-महोदयैः विरचिते  “व्यावहारिकम् पाणिनीयम्” इत्यस्मिन्पुस्तके व्यञ्जनान्तानां धातूनां तुमन्तसिद्धेः निम्नमिव उदाहरणानि

  4.1 खाद् + तुम्

    4.1.1 खाद् + इट् + तुम्

             “आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7.2.35)” = वलादेः आर्धधातुकस्य इट्

     वल् (हल् इत्येभ्यः सर्वेभ्यः व्यञ्जनेभ्यः हयौ परित्यज्य इतराणि सर्वाणि व्यञ्जनानि) आदौ यस्य तस्मिन् आर्धधातुके सति इडागमः इत्यर्थः | अत्र “खाद्” इति आर्धधातुकम् | तस्य आदौ ख्-व्यञ्जनं “वल्”-प्रत्याहारान्वितम्  | तेन

    4.1.2 खाद् + इ + तुम् = खादितुम् |

एवमेव परि + अट् → पर्यटितुम्, अर्-च् → अर्चितुम्, अर्-ज् → अर्जितुम्, परि + ईक्ष् → परीक्षितुम्, कूज् → कूजितुम्, कूर्-द् → कूर्दितुम्, क्रन्द् → क्रन्दितुम्, क्रीड् → क्रीडितुम्, खेल् → खेलितुम्, आचर् → आचरितुम्,

चल् → चलितुम्, जप् → जपितुम्, जल्प् → जल्पितुम्, जीव् → जीवितुम्, जृम्भ् → जृम्भितुम्, धाव् → धावितुम् आनन्द् → आनन्दितुम्, पठ् → पठितुम्, पत् → पतितुम्, फल् → फलितुम्, बाध् → बाधितुम्, भिक्ष् → भिक्षितुम् भ्रम् → भ्रमितुम्, मन्थ् → मन्थितुम्, प्रयत् → प्रयतितुम्, याच् → याचितुम्, रक्ष् → रक्षितुम्, लङ्घ् → लङ्घितुम्, आलप् → आलपितुम्, अभिलष् → अभिलषितुम्, वद् → वदितुम्, वन्द् → वन्दितुम्, वम् → वमितुम्, वाञ्छ् → वाञ्छितुम्, शङ्क् → शङ्कितुम्, प्रशंस् → प्रशंसितुम्, शिक्ष् → शिक्षितुम्, श्रम् → श्रमितुम्,

श्वस् → श्वसितुम्, सेव् → सेवितुम्, स्खल् → स्खलितुम्, स्पन्द् → स्पन्दितुम्, हस् → हसितुम्, हिंस् → हिंसितुम्

  4.2 कुप् + तुम्

    4.2.1 कुप् + इ(ट्) + तुम्

             “आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7.2.35)” = वलादेः आर्धधातुकस्य इट्

     वल् (हल् इत्येभ्यः सर्वेभ्यः व्यञ्जनेभ्यः हयौ परित्यज्य इतराणि सर्वाणि व्यञ्जनानि) आदौ यस्य तस्मिन् आर्धधातुके सति इडागमः इत्यर्थः | अत्र “कुप्” इति आर्धधातुकम् | तस्य आदौ क्-व्यञ्जनं “वल्”-प्रत्याहारान्वितम्  | तेन

    4.2.2 कुप् + इ + तुम्  = क् + उ + प् + इ + तुम् = क् + ओ + प् + इ + तुम् = कोपितुम् |

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७।३।८४)” “मिदेर्गुणः (७।३।८२)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः →

लघूपधः = लघुः उपधा यस्य सः |

उपधा = अन्तिमवर्णस्य पूर्वं यः वर्णः |

पुगन्तस्य = पुक् (प्-उक्)-इत्यागमेन युक्तस्य |

अत्र प्-अन्तिमवर्णस्य पूर्वा उ-उपधा लघुः अस्ति |

मिदेर्गुणः = मिदेः गुणः | अस्मात् सूत्रात् अनिवृत्तये “गुणः” इत्येव सूत्रांशः |

अत्र उ-उपधायाः  गुणः ओ |

एवमेव लिख् → लेखितुम् (इ-उपधा लघुः अस्ति | तस्याः गुणः ए |

शुभ् + तुम् = श् + उ + भ् + तुम् = श् + ओ + भ् + इ + तुम् = शोभितुम्

4.3 नृत् + तुम्

    4.3.1 नृत् + इ + तुम् = न् + ऋ + त् + इ + तुम् = न् + अर् + त् + इ + तुम् = नर्तितुम्

    “पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” उरण् रपरः (1.1.51)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः | अत्र त्-अन्तिमवर्णस्य पूर्वा ऋ-उपधा लघुः अस्ति | तस्याः अर् |

एवमेव वृत् → वर्तितुम्, वृध् → वर्धितुम्, कृत् → कर्तितुम्

4.4 छिद् + तुम्

4.4.1 छिद् + तुम् = छ् + इ + द् + तुम् = छ् + ए + द् + तुम्

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः इ-उपधायाः ए-इति गुणः |

4.4.2 छ् + ए + द् + तुम् = छ् + ए + त् + तुम् = छेत्तुम्

“संहितायाम् (8.2.108)” “खरि च (8.4.55)” “चर् (8.4.54)” “झलाम् (8.4.53)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः

झलाम् = झ्-तः ह् -पर्यन्तानां वर्णनाम्

खरि = ख्-तः र्-पर्यन्तेषु वर्णेषु सति

चर् = च्-तः स्-पर्यन्ताः वर्णाः

अत्र द्-वर्णस्य (झलि द्-वर्णः) अग्रे तुम्नः त्-वर्णः (खरि त्-वर्णः) | तेन द्-वर्णस्य त्-वर्णः |

    एवमेव खिद् → खेत्तुम्, भिद् → भेत्तुम्

4.5 क्षिप् → क्षेप्तुम् |

अत्र इडागमः तु भवति, इकारस्य एकारोऽपि भवति, तत्पश्चात् सरलम् |


लिप् + तुम् = ल् + इ + प् + तुम् = ल् + ए + प् + तुम् = लेप्तुम्

क्षिप् + तुम् = क् + ष् + इ + प् + तुम् = क् + ष् + ए + प् + तुम् = क्षेप् + तुम् = क्षेप्तुम् |

एवमेव लिप् → लेप्तुम् |

4.6 युध् + तुम् = योद्धुम्

अत्र य् + उ + ध् + तुम् = य् + ओ + ध् + तुम्

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः उ-उपधयाः ओ-इति गुणः |

य् + ओ + ध् + तुम् = य् + ओ + ध् + धुम्

“झषस्तथोर्धोऽधः (8.2.40)” इति सूत्रेण

झषः (झष्-प्रत्याहारान्वितस्य वर्णस्य – झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्) = झष उत्तरयोः

तथोः (त्-स्य वा थ्-स्य) धः (= ध्)

अत्र “ध् + तुम्” ध्-स्य उत्तरे त्-कारः | तस्य त्-कारस्य ध् |

य् + ओ + ध् + धुम् = य् + ओ + द् + धूम् = योद्धुम्

“संहितायाम् (8.2.108)”

झलां जश् झशि (8.4.53) एताभ्यां सूत्राभ्याम् –

झलाम् = झ्-तः ह् -पर्यन्तानां वर्णानाम्

झशि = (झश्–प्रत्याहारान्विते वर्णे सति – झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज् ब् ग् ड् द्)

जश् = (जश्-प्रत्याहारान्वितः वर्णः – ज् ब् ग् ड् द्)

अत्र ध् + धुम् = द् + धुम् = द्धुम्

एवमेव क्रुध् → क्रोद्धुम्, क्षुध् → क्षोद्धुम्, बुध् → बोद्धुम्, रुध् → रोद्धुम्, शुध् → शोद्धुम्

   4.7 तुष् + तुम्

4.7.1 तुष् + तुम् = त् + उ + ष् + तुम् = त् + ओ + ष् + तुम् = तोष् + तुम्

“पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः उ-उपाधयाः ओ-इति गुणः |

4.7.2 तोष् + तुम् = तोष्टुम्

“संहितायाम् (8.2.108)”

“स्तोः (8.4.40)” “ष्टुना ष्टुः (8.4.41)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः –

स्तोः = स्-कार-त्-कारवर्गयोः (सवर्गान्वितस्य वा तवर्गान्वितस्य वर्णस्य)

ष्टुना = षवर्गान्वितस्य वा टर्गान्वितस्य वर्णेन सह

ष्टुः = षवर्गान्वितः वा टर्गान्वितः (यथोचितः) वर्णः

अत्र तोष् + तुम् = तोष्टुम् इत्यत्र – षकारस्य षकारः एव तकारस्य तु टकारः |

4.7.3 एवमेव श्लिष् → श्लेष्टुम्, आदिश् → आदेष्टुम्, प्रविश् → प्रवेष्टुम्, क्लिश् → क्लेष्टुम्

    4.8 दृश् + तुम् = द्रष्टुम्

4.8.1 दृश् + तुम् = द् + ऋ + श् + तुम्

= द् + ऋ + अम् + श् + तुम्

“सृजिदृशोर्झल्यमकिति (6.1.57) मिदचोऽन्त्यात्परः (1.1.46) इति सूत्राभ्याम् –

      • सृजिदृशोर्झल्यमकिति = सृजिदृशोर् झलि अम् अकिति

        • सृज् (विसर्गे) दृशिर् (प्रेक्षणे) इत्येतयोः धात्वोः

        • झलि (झल्-आदौ)

        • अ-किति (यत्र कित् न) तदा

        • प्रत्यये परतः अम् आगमो भवति ।

      • मिदचोऽन्त्यात्परः = मित् अचः अन्त्यात् परः

        • म् इत् यस्य सः मित्

        • मिदचोऽन्त्यात्परः  = अचां सन्निविष्टानां यः अन्त्यः अच्, तस्मात् परः मित् भवति।

      • अत्र दृश् (दृशिर्) धातुः | तत्र झलि, अतः श्-आदौ अम् -आगमः | तेन द् + ऋ + अम् + श् → द् + र् + अम् + श् → म्-कारस्य इत् → द् + र् + अ + श् = द्रश्

      • दृश् + तुम् = द्रश् + तुम् →

“संहितायाम् (8.2.108)”

“स्तोः (8.4.40)” “ष्टुना ष्टुः (8.4.41)” एतेभ्यः सूत्रेभ्यः –

द्रश् + तुम् = द्रष्टुम् |

      • एवमेव सृज् → स्रष्टुम्

4.9 लिह् + तुम् → लेढुम्

    1. लिह् + तुम् = ल् + इ + ह् + तुम् = ल् + ए + ह् + तुम् = लेह् + तुम्

      1. “पुगन्तलघूपधस्य च (7.3.86)” “सार्वधातुकार्धधातुकयोः॥ ७।३।८४” “… गुणः” (7.3.82)” इत्येभ्यः सूत्रेभ्यः इ-उपधायाः ए-इति गुणः |

    2. लेह् + तुम् = लेढ् + तुम्

      1. हो ढः (8.2.31)

        1. अनुवृत्त्या सह  – झलि (8.2.26) अन्ते च (8.2.29) पदस्य (8.1.16) हो ढः (8.2.31) |

        2. ह्-कारः ढ्-कारः भवति झलि परे सति पदान्ते च |

        3. अत्र पदान्ते ह्-कारः, परे त्-कारः (झल्-प्रत्याहारान्वितः) | तेन ह्-कारस्य  ढ्-कारः |

    3. लेढ् + तुम् = लेढ् + धुम्

      1. झषस्तथोर्धोऽधः (8.2.40) = झषः तथोः धः अधः |

        1. झषः = झष्-प्रत्याहारान्वितस्य वर्णस्य परे

        2. तथोः = त्-कारे वा थ्-कारे सति त्-कारस्य वा थ्-कारस्य स्थाने

        3. धः = ध्-कारः = ध् इति आदेशः

        4. अधः = धा-धातुं वर्जयित्वा

      2. अत्र ढ्-कारस्य परे त्-कारः | तस्य त्-कारस्य स्थाने आदेशः ध् |

      3. अतः लेढ् + तुम् = लेढ् + धुम्

    4. लेढ् + धुम् = लेढ् + ढुम्

      1. ष्टुना ष्टुः (8.4.41)

        1. अनुवृत्त्या सह – “संहितायाम् (8.2.108)” “स्तोः (8.4.40)” “ष्टुना ष्टुः (8.4.41)”

        2. स्तोः = स्-कार-त्-कारवर्गयोः (सवर्गान्वितस्य वा तवर्गान्वितस्य वर्णस्य)

        3. ष्टुना = षवर्गान्वितस्य वा टर्गान्वितस्य वर्णेन सह

        4. ष्टुः = षवर्गान्वितः वा टर्गान्वितः (यथोचितः) वर्णः

        5. अत्र लेढ् + धुम् इत्यस्मिन् ढ् + ध् इति संहिता | ढ्-कारः ट्-वर्गान्वितः | ध्-कारः त्-वर्गान्वितः | अतः  ढ् + ध् + उम् = ढ् + ढुम् |

    5. लेढ् + ढुम् = लेढुम्

      1. ढो ढे लोपः (8.3.13)

        1. अनुवृत्त्या सह  – “संहितायाम् (8.2.108)” ढो ढे लोपः (8.3.13)

        2. ढ्-कारे परे सति ढ्-कारस्य लोपः भवति |

      2. लेढ् + ढुम् = लेढुम्

4.10 गम् + तुम् → गन्तुम्

  1. गम् + तुम् = गं + तुम्

    1. नश्चापदान्तस्य झलि (8.3.24) = नः च अपदान्तस्य झलि |

      1. अनुवृत्त्या सह  – “संहितायाम् (8.2.108)” मोऽनुस्वारः (8.3.23) नः च अपदान्तस्य झलि |

      2. अपदान्तस्य नकारस्य मकारस्य च झलि परे सति अनुस्वारः आदेशः भवति |

    2. अत्र म्-कारस्य परे झल्-प्रत्याहारान्वितः त्-कारः | म्-कारस्य स्थाने अनुस्वारः आदेशेन |

  2. गं + तुम् = गन् + तुम् = गन्तुम्

    1. अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8.4.58)

      1. अनुवृत्त्या सह  – “संहितायाम् (8.2.108)” अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

      2. ययि परे सति अनुस्वारस्य परसवर्णः आदेशः नित्यं भवति |

        1. ययि परे सति = यदा  यय् परे अस्ति

          1. यय् = प्रत्याहारः

          2. अस्मिन् प्रत्याहारे य्-तः य्-पर्यन्ताः वर्णाः

          3. यय् = य् व् र् | ल् | ञ् म् ङ् ण् न् | झ् भ् | घ् ढ् ध् | ज् ब् ग् ड् द् | ख् फ् छ् ठ् थ् च् ट् त् | क् प् | = सर्वे वर्गीयवर्णाः अन्तस्थाः च |

        2. अनुस्वारस्य परसवर्णः = परसवर्णस्य अनुनासिकम्

    2. अत्र अनुस्वारस्य परे त् | त्-वर्गे अनुनासिकम् न् | तेन, गं + तुम् = गन् + तुम् = गन्तुम्

    3. एवमेव नम् → नन्तुम्, नियम् → नियन्तुम्, विरम् → विरन्तुम्, क्षम् → क्षन्तुम्

(5) सारांशतः धातूनां तुमन्तसिद्धेः क्रियाक्रमकर्याः व्याख्यायाः सोपानाः

     5.1 धातुः स्वरान्तः वा व्यञ्जनान्तः

     5.2 धातौ आगमः आदेशः वा भवति वा न वा |

  • धातोः आगमसहित-विरहितं वा आदेशसहित-विरहितं वा यद्रूपं तत् “अङ्गम्” |

  • अङ्गसिद्धेः एकानेकविधयः भवन्ति |

     5.3 स्वरान्तधातूनां अङ्गस्य तुम्-प्रत्ययेन सह केवलं संयोगः एव | संयोगेनैव तुमन्तसिद्धिः |

     5.4 व्यञ्जनान्तधातूनां अङ्गस्य सिद्धये उपधायाः विचारस्य महत्त्वम् |

     5.5 व्यञ्जनान्तधातूनां अङ्गस्य तुम्-प्रत्ययेन सह संहिता

  • संहितायाः एकानेकविधयः भवन्ति |

  • संहितया तुमन्तसिद्धिः |

(6)  धातूनां तुमन्तसिद्धेः क्रियाक्रमकर्याः व्याख्यायाः सोपानानां क्रमः अधिकेन समीचीनः भवितुम्

  1. स्वरान्तधातूनां  तुमन्तसिद्धेः यानि उदाहरणानि तेषाम् क्रमव्यवस्था करणीया |

  2. व्यञ्जनान्तधातूनां तुमन्तसिद्धेः यानि उदाहरणानि तेषामपि क्रमव्यवस्था करणीया |


तुमन्तसिद्धिः – ३

तुमन्तसिद्धिः – ३

In तुमन्तसिद्धिः – १, ten different patterns of तुमन्तसिद्धिः were detailed.

Those 10 patterns can be classified as follows –

  1. Those धातु-s, for which तुमन्तसिद्धिः is अतिसरला –

    1. १) आकारान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

    2. ९) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

  1. Those धातु-s, for which तुमन्तसिद्धिः after (तुम्-प्रत्ययपूर्वः) धातूनां `इ’-आगमः

    1. ३) ऊकारान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

    2. ५) दीर्घ-ऋकारान्तानां धातूनां तुम्-प्रत्ययपूर्वः `इ’-आगमः विकल्पेन दीर्घः |

    3. ६) चुरादि (दशम-गणीय) धातूनां च अन्येषां धातूनां प्रयोजकानां च तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

    4. ७) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

  2. Those धातु-s, for which other inflections happen, when processing/obtaining तुमन्तसिद्धिः

    1. २) इकारान्तानां वा ईकारान्तानां वा उकारान्तानां वा ऋकारान्तानां वा धातूनां तुमन्तसिद्धौ अन्त्य-स्वरस्य गुणः |

    2. ४) एजन्तानां  (ए, ऐ, ओ, औ) धातूनां आ-आदेशः |

    3. ८) येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां अन्यदादेशः भवति |

    4. १०) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

This threefold classification brings to notice significance of `इ’-आगमः ! Grammarians call that इ as इट् and in turn `इ’-आगमः as इडागमः !!

If a धातु gets `इ’-आगमः, this aspect of getting इट्  is identified as a typical characteristics of the  The धातु is then described as being a सेट् (स + इट्) धातु.

Conversely, धातु-s, which do not have the इडागम or सेट्-characteristics are अनिट् (अन् + इट्). In the threefold classification, the first one, where it is noted “तुमन्तसिद्धिः is अतिसरला”, the धातु-s there are obviously अनिट्. But in the classification (1b), there is a problem,  because of the phrase केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां . This is apt to raise a query “for which धातु-s ?’

This will certainly confuse a student, since one needs to know whether a धातु is सेट् or अनिट्.

As if this is not enough, for some धातु-s, इडागमः is optional ! This optionality is called as वेट् (वा + इट्) As can be appreciated, वा connotes optionality !

I must confess that I did not know the significance of सेट् अनिट् or वेट् -characteristics of धातु-s. Getting to know the significance now, when studying तुमन्तसिद्धिः is something like a “realization” dawning unto me !!

I have noticed and noted these सेट् अनिट् or वेट् -characteristics, but only copiously, quoting them as were available in various sources, as in धातुपाठ-index. See → http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html

Interestingly, there are people who memorize and recite कारिका-s, which are verses enlisting धातु-s having सेट् अनिट् or वेट् -characteristics.

Following verses are available at https://groups.google.com/forum/#!topic/bvparishat/sgxwJi_KILQ

१. अ) अजन्तधातुषु अनिट् धातव:

श्विश्रिदीशीयुरुनुस्नुक्षुक्ष्णुवृङ् वृञ् विवर्जिता:।

एकस्वरा: आदिवर्णो दृदन्ता: धातवो अनिट:.॥

१. आ) हलन्ता: अनिट् धातव: १०२

शक्ल्, पच् मुचिरिच् वच् विच्, सि़च् प्रच्छित्यज़् निजिऱ् भज:।

भंज़् भुज़् भ्रस्ज़् मस्जियज़् युज़् रु़ज़् रंज़् विजिऱ् संजिसंज़् सृज:॥

अद् क्षुद्  खिद् छिद् तुदिनुद: पद्यभिद् विद्यतिर्विनद्।

शद् सदीन्विद्यति: स्कन्दि हदीक्रुध् क्षुधि बुध्यती॥

बन्धिर्युधिरुधीरा्धिव्यध् शुध: साधिसिध्यती।

मन्यहऩ् आव् क्षिप् छुपि तप् तिपस्तृप्यति दृप्यती.॥

लिप् लुप् वप् शप् स्वप् सृपि यभ् रभ् लभ् गम् नम् यमोरमि:.।

क्रुशिर्दंशि दिशी दृश् मृश् रिश् रुश् लिश् विश् स्पृश: कृषि:॥

त्विष् तुष् द्विष् दुष् पुष्य पिष् विष् शिषश् शुष् श्लिष्यतयोघसि:।

वसतिर्दह् दिहि दुहो नह् मिह् रुह् लिह् वहिस्तथा।

अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो ध्वधिकं शतम्।

२. वेट्  धातव:

स्वरति: सूयते सूते पंचमे नवमे च धूञ्,

तनक्तिर्वृश्चतिश्चान्ता वनक्तिश्च तनक्तिना॥

मार्ष्टि मार्जतिजान्तेषु दान्ते क्लिद्यति स्यन्दते।

रध्यति: सेधतिर्धान्ते पांता: पंचैव कल्पते॥

गोपायति स्तृप्यतिश्च त्रपते दृप्यतिस्तथा।

मान्ते क्षाम्यति: क्षमते  अश्नुते क्लिश्नाति नश्यति॥

शान्तास्त्रयोधा क्षतिश्च नुष्कुष्णातिश्च तक्षति:।

त्वक्षतिश्च षकारान्ता:  ह्यथ हान्ताश्च गाहते॥

पदद्वये गूहतिश्च ऋकारो पान्त्यगर्हते।

तृहति तृंहति द्रुह्यतयो: बृहति मुह्यती॥

वृहिस्तृही स्निह्यस्नुह्या वेते वेट्का हि धातव:.।

अजंतानां तु थल्येव वेट् स्यादन्यत्र सर्वदा॥


तुमन्तसिद्धिः – २

तुमन्तसिद्धिः – २

Ten different patterns of तुमन्तसिद्धिः were detailed in the earlier post “तुमन्तसिद्धिः – १”. But basic purpose or concept of तुमन्तसिद्धिः  was not discussed there. The purpose and concept of तुमन्तसिद्धिः is contained in the पाणिनि-सूत्रम् ३।३।१० →

तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । ,

This सूत्रम् seems to be hinting of two processes or of two affixes, which help to obtain a word, which connotes the action क्रिया and/or  क्रियार्थ the purpose or desire of the action.

In English grammar word connoting an action is called an infinitive. For example, for the action of  going, we have the verb ‘to go’. In English also, the infinitive ‘to go’  connotes both the action of ‘going’ and also the purpose or reason for the action. For example, in a sentence “I get up to go”, the infinitive ‘to go’ connotes the action of going. Also, ‘to go’ connotes the purpose of getting up. I am just curiously wondering whether books of English grammar detail such dual function of an infinitive. पाणिनि-सूत्रम् ३।३।१० brings out the significance of तुमुन् very clearly.

In Sanskrit, a तुमन्त, such as वक्तुम् (from वच्, to speak, to say, to tell) can be interpreted in both the contexts of क्रिया and/or  क्रियार्थ . For example,

  1. बालोऽपि वक्तुं शक्नोति = Boy also can speak.

  2. सभायां वक्तुं इच्छामि = I wish to speak in the meeting

  3. भाषणं विचारान् वक्तुम् = Speech is for expressing thoughts.

The पाणिनि-सूत्रम् ३।३।१० also mentions another process or affix ण्वुल् . But ण्वुल्-affix is a separate, different affix. Its result is similar to that of तुमुन्, i.e. क्रिया and/or  क्रियार्थ .  However, since it is a separate, different affix, it need not be discussed here, when discussing तुमन्तसिद्धिः.


तुमन्तसिद्धिः – १

तुमन्तसिद्धिः – १

१) आकारान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा दा → दातुम्     पा → पातुम्   स्था → स्थातुम्   निर् + मा → निर्मातुम्   आ + ख्या → आख्यातुम्

२) इकारान्तानां वा ईकारान्तानां वा उकारान्तानां वा ऋकारान्तानां वा धातूनां तुमन्तसिद्धौ अन्त्य-स्वरस्य गुणः |

(इ → ए, ई → ए, उ → ओ, ऋ → अर्)

यथा जि-जेतुम्,    चि-चेतुम् , नी-नेतुम् ,  श्रु – श्रोतुम् ,    कृ-कर्तुम् ,  स्मृ-स्मर्तुम्

३) ऊकारान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा – भू- भवितुम्, (भ् + ऊ → भव् → (+ इ) = भवि → (+ तुम् ); तथैव पू-पवितुम्, लू-लवितुम्

४) एजन्तानां  (ए, ऐ, ओ, औ) धातूनां आ-आदेशः |

यथा व्हे – व्हातुम् , ध्यै – ध्यातुम् , गै – गातुम्  , त्रै – त्रातुम् , सो – सातुम्

५) दीर्घ-ऋकारान्तानां धातूनां तुम्-प्रत्ययपूर्वः `इ’-आगमः विकल्पेन दीर्घः |

यथा तॄ -तरितुम् / तरीतुम् , कृ – करितुम् / करीतुम्

६) चुरादि (दशम-गणीय) धातूनां च अन्येषां धातूनां प्रयोजकानां च तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → तड् – ताडयितुम् , कथ् – कथयितुम् , रच् – रचयितुम्

धातूनां प्रयोजकानां यथा → सम् + पद् – सम्पादयितुम् , वि + रम् – विरमयितुम्

७) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → श्वस् – श्वसितुम् , भाष् – भाषितुम् , पत् – पतितुम् , श्रम् – श्रमितुम्

८) येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां आदेशः भवति |

यथा → लभ् – लब्धुम् , दृश् – द्रष्टुम् , वच् – वक्तुम्

९) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

१०) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

यथा → सिच् – सेक्तुम् , दिश् – देष्टुम् , मुच् – मोक्तुम् , शुभ् – शोभितुम्


प्रत्ययाः – Suffixes


This study of प्रत्यय-s is prompted by a chat I recently had with Mr. Alexander Zachenuk. He was curious about the significance of प्रत्यय अञ् in the पाणिनि-सूत्रम् प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् (अष्टाध्याय्यां 5-1-129). Is not Mr. Alexander Zachenuk a fantastic person doing such inquisitive study there in Russia !
प्रत्ययाः are suffixes. In Sanskrit they are there almost everywhere. It is only because of a प्रत्यय, that a verbal root धातु or a nominal root प्रातिपदिक becomes a word पदम् to be used in a sentence, e.g. the nominal root  देव becomes देवः due to प्रत्यय स् i.e. देव + स् = देवस् = देवः ।
It would not be wrong to say that if one understands प्रत्यय-s, one can be relieved of the rigor of cramming, which is one negative perception, people have about learning Sanskrit, that learning Sanskrit means doing a whole lot of cramming.
Frankly however, to understand प्रत्यय-s and to understand how to apply them, itself becomes a huge task. One may end up feeling that it is better to do the cramming than to understand the प्रत्यय-s and how to apply them. Right in the above example of देवः, even if one would take it that स् is the प्रत्यय in this instance, one may yet wonder how देवस् becomes देवः !
Anyway, for whatever be its usefulness, I am venturing to compile a short study of प्रत्यय-s.
प्रत्यय-s bring about a change व्ययः.

  • In Sanskrit we also have words which do not change, hence the अव्यय-s.
  • So, one would think that अव्यय-s would be words, which do not have प्रत्यय-s.
  • However as was studied when studying अव्यय-s, there are अव्यय-s, which do have प्रत्यय-s.
  • And there are अव्यय-s, which do not have प्रत्यय-s.
  • It is hence important to note that अव्यय is name of style of usage of word(s), and not the name of any such class of words, which do not have प्रत्यय-s.
  • But there are words in Sanskrit, which do not have a प्रत्यय. And most of those words are अव्यय-s, e.g. ॐ, अथ, इति, न, हि, वा, च, etc.
  • My son suggests that a Wenn diagram by set theory would give a clear picture. Maybe, that would be a good mathematical way of studying Sanskrit !

प्रत्यय-s are of following types –

  1. सुप्-प्रत्ययाः – These suffixes make पदानि with लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः Since there are 3 लिङ्ग-s (पुं., नपुं., स्त्री.), 8 विभक्ति-s (प्रथमा …. सप्तमी, संबोधन-प्रथमा) and 3 वचन-s (एक, द्वि, बहु) सुप्-प्रत्यय-s will give
    1. 24 पदानि for a noun,
    2. 72 पदानि for an adjective,
    3. 63 पदानि for a pronoun, since a pronoun would not have संबोधन-प्रथमा विभक्ति.
  2. तिङ्-प्रत्ययाः – These suffixes make पदानि with काल/अर्थ-पुरुष-वचन-भेदैः
    1. Since there are 10 लकार-s (काल/अर्थ) 3 पुरुष-s, and 3 वचन-s, तिङ्-प्रत्यय-s will give 90 पदानि for each verbal root. However for a verb which is उभयपदी, it will have 180 पदानि.
    2. But verbs have passive voice कर्मणि-प्रयोग. In English change of voice is possible only with transitive verbs. But in Sanskrit there can be change of voice even for intransitive verbs. Such change of voice is called as भावे-प्रयोग. So there will be 90 more पदानि in कर्मणि/भावे-प्रयोग.
    3. Verbs are also used in causative प्रयोजक-mode. There can be 90 or 180 पदानि in this mode.
      1. There can be voice-change of the causative mode also !
    4. In सिद्धान्तकौमुदी भट्टोजी दीक्षित possibly summarizes तिङ्-प्रत्ययाः in a chapter तिङ्-प्रत्ययमाला but has more specific chapters on
      1. ण्यन्तप्रक्रिया
      2. सन्नन्तप्रक्रिया
      3. यङ्-अन्तप्रक्रिया
      4. यङ्-लुगन्तप्रक्रिया
      5. नामधातुप्रक्रिया
      6. तिङ्-अन्ते कण्ड्वादयः
  3. कृत्-प्रत्ययाः – These suffixes make पदानि which would be adjectival or adverbial. The following list of types of is obtained from http://www.arshavidyacenter.org/OLD/Samskratam/pratyaya.html
    1. तुमुन् प्रत्यय – कर्तुम् (= for doing)
    2. क्त्वाच् प्रत्यय – कृत्वा (= after doing)
      1. When there is a prefix उपसर्ग before the धातु the कृत्-प्रत्यय to be suffixed is ल्यप् प्रत्यय – आ + गम् + ल्यप् = आगम्य, अधिकृत्य, प्रणम्य
    3. ल्युट् (अन) प्रत्यय – श्वस्+ अन =श्वसन। कृ + अन = करण
    4. क्तवतु प्रत्यय – कृतवत्
    5. क्त प्रत्यय – कृत
    6. अनीयर् प्रत्यय – करणीय
    7. तव्यत् प्रत्यय – कर्तव्य
    8. यत् (ण्यत्) प्रत्यय – कार्य
    9. शतृ प्रत्यय – कुर्वत्
    10. शानच् प्रत्यय – कुर्वाण
    11. क्तिन् प्रत्यय – कृति
    12. घञ्ज् (घञ्) प्रत्यय – पच्+घञ्=पाक:।
    13. खल् प्रत्यय – This suffix has limited usage primarily with verbs prefixed with ईषत्, सु, and दुस्, e.g. सुखेन क्रियते – सुकरम् , दुःखेन क्रियते – दुष्करम् , Thus,  सुपठः, सुवचम्, दुर्वचम्, दुर्घटः, ईषज्जयः, दुर्जयः, सुजयः, सुगमः, दुर्गमः etc. are common usages.
    14. At http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.htmlfollowing कृत्-प्रत्ययाः are also mentioned.
      1. तृच् – कर्तृ, कर्त्री
      2. यक् – क्रियमाण
      3. णमुल् – कारम्
      4. ण्वुल् (अक) कारक – उद्+‌घट् –> उद्‌घाटक
  4. तद्धित-प्रत्ययाः – In सिद्धान्तकौमुदी भट्टोजी दीक्षित has as  many as 16 chapters on various usages of तद्धित-प्रत्ययाः Following list is obtained from http://www.arshavidyacenter.org/OLD/Samskratam/pratyaya.html
    1. मतुप् प्रत्यय – गुण+मतुप्=गुणवान्,
    2. ठक् प्रत्यय – ठक् and ठञ् affixes are added to naming words ended in अ in order to express different meanings.
      Of these two affixes only ठ remains and by the aphorism “ठस्येक” ठ becomes इक् e.g.
      धर्म+ठक्=धार्मिकः, इतिहास+ठक्=ऐतिहासिकः
    3. इन् प्रत्यय – धन+इन्=धनिन्
    4. त्व प्रत्यय
      1. तल् प्रत्यय
      2. To make impersonal substantives त्व and तल् affixes are used “तस्य भाव स्त्व तलौ”.
        A word is used in singular neuter form when it is added with त्व.
        For example:-लघु+त्व=लघुत्वम् लघोः भाव इति।When added with तल् a word is used in feminine gender.
        Of तल् त remains .As it denotes feminine gender आ is added to it and thus it becomes ता.
        For example:- लघु+तल्=लघुता
    5. अण् प्रत्यय
    6. त्वल् प्रत्यय
    7. मयट् प्रत्यय
    8. I would think that the प्रत्यय अञ् sighted by Mr. Alexander Zachenuk is also a तद्धित-प्रत्यय.
  5. स्त्री-प्रत्ययाः – These help obtain feminine from a masculine noun or adjective, e.g. बाला from बालः In सिद्धान्तकौमुदी भट्टोजी दीक्षित has a special chapter स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् Following list is obtained from http://www.arshavidyacenter.org/OLD/Samskratam/pratyaya.html explanations and examples are obtained from http://sanskrit.jnu.ac.in/elearning/feminine_derivatives.html
    1. टाप् प्रत्यय – अज+टाप्=अजा
    2. डाप् प्रत्यय
    3. चाप् प्रत्यय
    4. ङीप् प्रत्यय – ङीप् “ऋन्नेभ्यो ङीप्”
      (1) The words ended in “ऋ” or “न्” form their feminine by adding “ङीप्” pratyaya.

      In this affix. Here ङ् and प् are elided and ई remains. For example-
      Words ended in ऋ:-

      धातृ धातृ+ङीप् धात्री female bearer, foster mother

      कर्तृ कर्तृ+ङीप् कर्त्री female doer
    5. ङीष् प्रत्यय – Words take ङीष् in the sense of wife when class is implied.
      (जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्). For example-
      शुद्र शूद्र+ङीष् शूद्री the wife of a Sudra
      ब्राह्मण ब्राह्मण+ङीष् ब्राह्मणी the wife of a
      गोप गोप्+ङीष् गोपी female cowherd
    6. ऊङ् प्रत्यय
  6. इतरे प्रत्ययाः यथा
    1. विशेषणानां तर-तम-भावार्थाभ्याम्
    2. संख्याशब्दानां मित-तम-आदयः

By the way it would be interesting to get back to the starting or motivating point of this study, the पाणिनि-सूत्रम् sighted by Mr. Alexander Zachenuk प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् (अष्टाध्याय्यां 5-1-129)

Commentary on this सूत्रम् at http://sanskritdocuments.org/learning_tools/sarvanisutrani/5.1.128.htm explains

  • प्राणभृज्जातिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वयोवचनेभ्य उद्गात्रादिभ्यश्च अञ् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः। यथा –
    • अश्वस्य भावः कर्म वा आश्वम्। औष्ट्रम्।
    • वयोवचनेभ्यः कौमारम्। कैशोरम्।
    • उद्गात्रादिभ्यः औद्गात्रम्। औन्नेत्रम्। उद्गातृ। उन्नेतृ। प्रतिहर्तृ। रथगणक। पक्षिगणक। सुष्ठु। दुष्ठु। अध्वर्यु। वधू। सुभग मन्त्रे। उद्गात्रादिः।
    • How अञ् is the प्रत्यय in getting आश्वम् from अश्व or कौमारम् from कुमार becomes a matter of understanding the rules and procedures for affixing a suffix such as अञ्.
    • It is only from the examples in this commentary that I think, as mentioned at (4-9), that अञ् is a तद्धित-प्रत्यय.
I should put in examples for all the कृत्-प्रत्यय-s as is done for तुमुन् प्रत्यय – कर्तुम् (= for doing), also for all तद्धित-प्रत्यय-s and for all स्त्री-प्रत्यय-s, इतर-प्रत्यय-s.
Basically study of प्रत्यय-s becomes a bird’s eye view study of almost 90 percent or more of Sanskrit grammar – 90+ percent because only aspects such as संधि, समास and अव्यय-s without प्रत्यय-s would not be covered here.

  • I compiled one post on “Overview of Sanskrit Grammar” and one on कथं भवन्ति पदानि ?. It seems this study of प्रत्यय-s becomes another interesting perspective of those notes.

How words are formed in Sanskrit – Specimen case-study from root verb “कृ”

How words are formed in Sanskrit

“कथं भवन्ति पदानि ?”

पदानि इति ते शब्दाः ये वाक्येषु संभाषणेषु च प्रयुज्यन्ते । कित्येकानि पदानि शब्दकोषेषु न प्राप्यन्ते । अतः “कथं भवन्ति पदानि ?” अस्य विषयस्य अभ्यासः आवश्यकः ।
अत्र “कृ” धातुतः प्रापणीयानां शब्दानां कश्चिदभ्यासः । तेन “कथं भवन्ति पदानि ?” इत्यस्य विषयस्यापि ।
Sanskrit is a language where you cannot find every other word in a dictionary. Before referring to a dictionary, one needs to know how words are formed in Sanskrit. There are many words derived from a root verb. Here is a study detailing how thousands (really many, many thousands) of words would be obtained from a root verb “कृ”. That becomes a specimen case-study of how words are formed in Sanskrit.
नीचैः स्थाने स्थाने “(अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )”-इति निर्देशः आयोजितः अस्ति । तथापि अस्मिन्विषये अहम् अज्ञानी अस्मि । अतः रिक्तानि स्थानानि । The science of word-formation is part of grammar of the language, especially for Sanskrit. Most respected grammar of Sanskrit is अष्टाध्यायी of पाणिनी. Frankly, I have scant knowledge of अष्टाध्यायी. Hence I have left blank spaces to fill in the reference of appropriate सूत्रम्, which governs the particular word-formation.
श्रीमद्भगवद्गीतायाः केचन उदाहरणान्यपि उद्धृतानि सन्ति । तेन इदं अध्ययनं रोचकं आश्वासकं च भवति इति मे मतिः । श्रीमद्भगवद्गीता is full of words derived from the root verb कृ . And at many places one will find quotations from Geetaa, where particular word is used. This will make reading interesting.

१ “कृ”-धातुनः गण-पद-विचारः (अष्टाध्यायी- धातुपाठात्)

  • कृ भ्वादि (१) अनिट् उ । कृञ् करणे । = to act
  • कृ स्वादि (५) अनिट् उ । कृञ् हिंसायाम् । = to cause harm
  • कृ तन्वादि (८) अनिट् उ । डुकृञ् करणे । = to do, to act

२ “कृ”धातुतः उपसर्गैः सह नूतनाः धातवः भवन्ति । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )

  • उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । विहाराहार-संहार-प्रहार-प्रतिहारवत्
  • उपसर्गाः (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • अ, अति, अधि, अन्, अनु, अप, अभि, अव, (८)
    • आ (१)
    • उत्, उप, (२)
    • दुः, (दुर्, दुष्, दुस्) (१)
    • नि, नि: (निर्, निष्, निस्) (२)
    • परा, परि, प्र, प्रति, (४)
    • वि, (१)
    • सम्, सु (२)
  • केचन अन्ये उपसर्गाः अपि “कृ” धातुना सह प्रयुज्यन्ते यथा अलंकृ, तिरस्कृ, उपरिकृ, स्वीकृ, धिक्कृ , चमत्कृ, स्पष्टीकृ, बहिष्कृ, परिष्कृ । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • द्वि-त्रि-उपसर्गाः संमिलित्वापि प्रयुज्यन्ते यथा अनधिकृ, निराकृ । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )

३ क्रियापदानि ।

  • यदि धातुः कस्मिन्श्चित् गणे परस्मैपदी वा आत्मनेपदी भवति, दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च नवति (९०) पदानि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • यदि धातुः कस्मिन्श्चित् गणे उभयपदी भवति तदा तस्मात् शताधिकाशीति (१८०) पदानि भवन्ति ।
  • लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा । विध्याशिषौ लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः ॥
    • लट् वर्तमाने – नैव किञ्चित्करोमीति (गीता ५-८), सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः (गीता ५-१०), योगिनः कर्म कुर्वन्ति (गीता ५-११)
    • लुङ् भूते
    • लङ् भूते- किमकुर्वत सञ्जय (गीता १-१)
    • लिट् भूते
    • लुट् भविष्ये
    • लृट् भविष्ये
    •  लृङ् भविष्ये – संग्रामं न करिष्यसि (गीता २-३३)
    • लेट् वेदे – यथेच्छसि तथा कुरु (गीता १८-६३)
    • लिङ् विध्याशिषौ – कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः (गीता ३-२५)
    • लोट् विध्याशिषौ
  • कर्मणि-प्रयोगे धातुतः आत्मनेपदीनि चतुर्थ-गणसमानानि भवन्ति । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च (९०) पदानि ।
  • प्रयोजकार्थे धातुतः दशमगणसमानानि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च (९० अथवा १८०) पदानि ।

४ अव्ययानि

  • त्वान्त-वा-ल्यबन्त भूतकालवाचकानि कृत्वा, निष्कृत्य, उपकृत्य इ. । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • सुखदुःखे समे कृत्वा (गीता. २-३८)
  • तुमन्त प्रयोजनार्थीनि  कर्तुम्, उपकर्तुम्, इ. । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (१-४५)

५ विशेषणानि

  • भूतकालवाचकं “कृत”-इ. (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
      • अहन्यहनि बोद्धव्यं किमेतत् सुकृतं कृतम्
    • “कृत’-शब्दतः उपपदात्मकैः प्रत्ययैः विशेषणानि यथा कृतज्ञ, कृतघ्न । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • य-तव्य-अनीय-प्रत्ययैः विध्यर्थवाचकानि यथा कार्यम्, कर्तव्यम्, करणीयम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
    • गीता सुगीता कर्तव्या ।
  • “अन्”-प्रत्ययेन  कर्तरि-वर्तमानकालवाचकानि यथा कुर्वन्, कुर्वती । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
      • कुर्वन्नपि न लिप्यते (गीता ५-७)
    • प्रयोजकादपि यथा कारयन्
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
      • नैव कुर्वन् न कारयन् (गीता ५-१३)
  • ईय-प्रत्ययेन “क्रीय” (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
    • उपसर्गैः सह अन्यानि यथा सक्रीय ।
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
  • “तृ”-प्रत्ययेन कर्तृ-कर्ता-कर्त्री-इत्यादीनि (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
      • तस्य कर्तारमपि मां … (गीता ४-१३)
    • उपसर्गैः सह अन्यानि
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
      • विध्यकर्तारमव्ययम्  (गीता ४-१३)
  • इच्छार्थि विशेषणम् “चिकिर्षु” । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
    • चिकिर्षुर्लोकसंग्रहम् (गीता ३-२५)

६ नामानि

  • मन्-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
      • कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं (गीता ४-१७)
    • उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि  । विकर्म, अकर्म
      • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
      • बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं (गीता ४-१७)
  • क्रिया, कृति, कृत्य इत्यादीनि नामान्यपि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
    • उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि यथा प्रक्रिया,  ।
      • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
  • अन-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम कृ + अन = करण (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
      • करणं च पृथग्विधम् (गीता १८-१४)
    • उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि यथा उपकरण (नपुंसकलिङ्गि)
      • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
    • प्रयोजकात् नपुंसकलिङ्गि नाम कारण (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
      • पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे (गीता १८-१३)

७ तद्धितानि

  • विशेषणानि ।
    • “कर्मन्”-नाम्नः “ज”-उपपदेन (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
      • “कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान्” (गीता ४-३२)
    • “क्रिया”-शब्दतः वत्-प्रत्ययेन क्रियावत्-इति विशेषणम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
      • यः क्रियावान् स पण्डितः ।
    • “कृति”–शब्दतः न्-प्रत्ययेन कृतिन््-इति विशेषणम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
      • उपसर्गैः सह अन्यानि
        • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
        • न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः (गीता ७-१५)
    • “मत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “क्रियमाण” । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
        • प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः (गीता ३-२७)
      • उपसर्गैः सह अन्यानि
        • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
    • “कर्तृ”-तः त्व-प्रत्ययेन कर्तृत्व इति नपुंसकलिङ्गि नाम । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • तस्मात् विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि ।
      • न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः (गीता ५-१४)
    • “चिकिर्षु”-विशेषणात् भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम चिकीर्षा । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
      • तस्मात् विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि ।

कुलसङ्ख्या =

८ कृ-धात्वर्थका: प्रत्ययाः

  • सक्षमतार्थी विशेषणात्मक:   प्रत्ययः “कृत्”
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
    • स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् (गीता ४-१८)
  • विशेषणात्मक: “क”-प्रत्ययः यथा नाशक ।
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • विशेषणात्मक: “कर”-प्रत्ययः यथा सुखकर ।
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • नामात्मकः “कर”-प्रत्ययः यथा संकर (पुल्लिङ्गि)
    • विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
    • जायते वर्णसंकरः (गीता १-४१)
  • नामात्मकः “कार”-प्रत्ययः यथा चर्मकारः, प्रतिकारः ।
    • विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • विशेषणात्मक: “कारक”-प्रत्ययः  यथा सुखकारक ।
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • विशेषणात्मकः “कारिन्”-प्रत्ययः यथा हितकारि ।
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • विशेषणात्मकः “कारिक”-प्रत्ययः यथा अलंकारिक, चमत्कारिक ।
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।