कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – तृतीयो भागः

अस्य तृतीयभागस्य दृक्-श्राव्य-प्रस्तुतिः <https://youtu.be/Ajn9MNZIGJ0> इत्यत्र प्रस्थापितास्ति | तस्याः आलेखः निम्नमिव |

 

  • अधुना तृतीयो भागः |
  • अष्टाध्याय्याः सूत्राभ्यसनपूर्वमिदमपि ज्ञेयं यदष्टाध्याय्याः विरचने पाणिनिना काश्चन संज्ञाः स्वीयया शैल्या विरचिताः सन्ति | 
  • यथा अस्ति सूत्रम् अचोऽन्त्यादि टि (१’१’६४) । 
  • पदच्छेदैः – अचः (६’१) अन्त्य-आदि (१’१) टि (१’१) 
  • अर्थः – कस्मिन्नपि शब्दे यः अन्त्यः अच् भवति तम् आदौ गृहीत्वा अन्त्यवर्णपर्यन्तं यत्किमपि भवति तत् टि-इति मन्तव्यम् |
  • रामम्-इत्यत्र अम्-इति अंशः टि-संज्ञामर्हति |
  • रामस्य-इत्यत्र अकारः एव अन्तिमः स एव टि-संज्ञामर्हति |
  • पृच्छ्-इत्यत्र ऋच्छ्-इति अंशः टि-संज्ञामर्हति | अस्मिन्नंशे त्रयः वर्णाः ऋ-च्-छ् |
  • मुनिः-इत्यत्र इः विसर्गसहितः इ-कारः | सः टि-संज्ञामर्हति |
  • कुतूहलं भवेत् किमर्थमेतावती संज्ञा आचार्येण संज्ञिता |
  • अस्ति सा प्रयुक्ता टेः 6|1|143, वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः 8|2|82 , टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 एतावत्सु सूत्रेषु | एतेषां सूत्राणां विवेचनंस्तु न करिष्यामः |
  • इत्थमेव सूचनीयमासीद्यत् पाणिनिना स्वीयया शैल्या काश्चन संज्ञाः प्रोक्ताः अष्टाध्याय्याम् | तासां ज्ञानमावश्यकं सूत्राणामभ्यसने |
  • संज्ञानां निर्मितये विविधाः संज्ञका अपि प्रयुक्ताः |
  • तद्विधानां संज्ञकानामपि व्याकरणीयं नामास्ति “इत्” इति |
  • इतः (१’३’२) तः (१’३’८) पर्यन्तेषु सप्तसु सूत्रेषु व्याख्यातानि सन्ति |
  • (१’३’२) तः (१’३’८) पर्यन्तेषु सूत्रेषु ये इतः व्याख्याताः तेषां प्रक्रियासु लोपः भवति इति (१’३’९) तस्य लोपः इत्यनेन सूत्रेण निर्दिष्टम् |
  • एतेषां सर्वेषां सूत्राणामत्रैव अभ्यसनं साधु भवेत् | 
  • (१’३’२) उपदेशेऽजनुनासिक इत् ।
  • पदच्छेदैः – उपदेशे (७’१) अच् (१’१) अनुनासिकः (१’१) इत् (१’१) |  
  • उपदेशे-इति कुत्र ? “उपदेश”-इत्यपि एका संज्ञा |
  • पाणिनिना अष्टाध्याय्याम् काश्चन संज्ञा उपयोजिताः परन्तु अष्टाध्याय्याम् नैव संज्ञिताः | 
  • किं न संज्ञिताः ? प्रायः वैयाकरणेषु सुविख्याता इति न संज्ञिताः ?! 
  • उपदेशविषये कथ्यते श्लोकः ⇒ प्रत्यया शिवसूत्राणि आदेशा आगमास्तथा | धातुपाठो गणपाठ उपदेशाः प्रकीर्तिताः ||
  • सूत्रार्थः – उपदेशे कोऽपि अनुनासिकः अच् भवति चेत् सः इत् भवतीति ज्ञेयम् | 
  • उदाहरणार्थम् – अस्ति प्रत्ययः प्रथमैकवचनस्य सुँ इति | अत्र यः अनुनासिकः उँकारोऽस्ति सः इत् अस्ति | प्रक्रियासु तस्य लोपः भवति | अतः प्रत्ययस्तु स्-इत्येव प्रतीयते | सुँ इति तस्य प्रत्ययस्य व्याकरणीयं नाम |
  • (१’३’३) हलन्त्यम् |
  • पदच्छेदैः – हल् (१’१) अन्त्यम् (१’१)
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे हलन्त्यम् इत् (भवति)
  • सूत्रार्थः स्पष्टः एव |
  • उदाहरणम् – प्रत्येकं शिवसूत्रं हलन्त्यम् भवन्ति | तत् अन्त्यं हल् इत्-संज्ञामर्हति |
  • अस्ति सप्तमीबहुवचन-प्रत्ययः सुप् इति | अत्र प्-वर्णः अन्त्यं हल् भवति इत्-संज्ञामर्हति च | प्रक्रियासु प्-कारस्य लोपः भवति | प्रत्ययस्तु सु-इत्येव प्रतीयते |
  • (१’३’४) न विभक्तौ तुस्माः |
  • पदच्छेदैः – न (०’०) विभक्तौ (७’१) तु-स्-माः (१’३)
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे (तत्र) विभक्तौ (ये) तुस्माः (भवेयुः तेषु) हलन्त्य-(वत् सत्स्वपि) इतः न (भवन्ति)
  • दृश्यताम् विभक्तौ इत्युक्ते कस्मिन्नपि सुप्प्रत्यये तिङ्-प्रत्यये वा |
  • तथैव तुस्माः इतिसामासिकशब्दः | तु (इत्युक्ते किमपि त्-वर्गीयं व्यञ्जनम्) स्-कारः म्-कारश्च एतेषां इतरेतर-द्वन्द्वः |
  • सन्ति विवृताः सुप्प्रत्ययाः (४’१’२) इत्यस्मिन् सूत्रे तिङ्-प्रत्ययाः (३’४’७८) इत्यस्मिन् | 
  • तेषु प्रथमाबहुवचनस्य प्रत्ययोऽस्ति जस् | अत्र स्-कारः हल् भवति अन्त्यश्चास्ति | सत्यपि सः इत् न मन्तव्यः | तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीनां द्विवचनस्य प्रत्ययोऽस्ति भ्याम् | अत्र म्-कारः हल् भवति अन्त्यश्चास्ति | सत्यपि सः इत् न मन्तव्यः | लोपः न करणीयः | इतीदं निषेधसूत्रम् |
  • (१’३’५) आदिर्ञिटुडवः | 
  • पदच्छेदैः – आदिः (१’१) ञि-टु-डवः (१’३) |
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे आदिः ञिटुडवः इतः भवन्ति |
  • ञिटुडवः इति सामासिकशब्दः ञि, टु, डु एतेषां इतरेतर-द्वन्द्वः |
  • सूत्रार्थः – उपदेशे ञि, टु, डु आदौ भवन्ति चेत् ते इतः भवन्ति | 
  • डुकृञ् इत्यत्र डु आदौ अस्ति, सः एकः इत् | ञ् इति अन्त्यं हल् अस्ति | तदपि इत् अस्ति | द्वयोः इतोः लोपः भवति | डुकृञ् इति कृ-धातोः व्याकरणीयं नाम | धातुस्तु कृ-इत्येव व्यवह्रियते | 
  • (१’३’६) षः प्रत्ययस्य |
  • न कोऽपि सन्धिः अत्र | अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – प्रत्ययस्य आदौ ष्-कारः भवति चेत् सः इत् भवति, प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | ष्यङ् , ष्वुन्, ष्फक् – एतेषु प्रत्ययेषु षकारस्य इत्संज्ञा भवति |
  • (१’३’) चुटू | सामासिकशब्दोयम् चु च टु च एतयोः इतरेतरद्वन्द्वः | अतः (१’२) । 
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे आदौ चवर्गीयं ट-वर्गीयं किमपि व्यञ्जनं भवति चेत् तत् इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | 
  • ज्ञेयं यत् चु टु एतेऽपि पाणिनीये संज्ञे | चु इति च्-वर्गस्य तथा च्-वर्गीयानां व्यञ्जनानां सामूहिकं नाम | टु इत्यपि ट्-वर्गस्य तथा ट्-वर्गीयानां व्यञ्जनानां सामूहिकं नाम | 
  • उदाहरणार्थं दृश्यतामस्ति तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः टा-इत्युक्तः (४’१’२)-सूत्रे | अत्र यः आदि-ट्-कारः सः इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | प्रत्ययः आ-इति प्रतीयते |
  • (१’३’८) लशक्वतद्धिते | सामासिकशब्दोयम् ल्-श्-कु-अतद्धिते (७’)
  • अनुवृत्तिभिः सह सूत्रवाक्यम् सूत्रार्थो वा – अतद्धिते उपदेशे आदौ यत्किमपि ल्-श्-कु (क्-वर्गीयं व्यञ्जनं) भवेत् तत् इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति |
  • अस्ति कृत्-प्रत्ययः क्त्वा इति | अत्र अस्त्यादौ क्-कारः | सः इत् अस्ति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | प्रत्ययस्तु त्वा-इत्येव प्रतीयते | 
  • कासुचन संज्ञासु एकाधिका इतः प्रयुक्ताः भवन्ति | यथा पूर्वमप्युक्तम् डुकृञ् इत्यत्र डु आदौ अस्ति, सः एकः इत् | ञ् इति अन्त्यं हल् अस्ति | तदपि इत् अस्ति | 
  • अस्ति धातुः दृशिँर् (प्रेक्षणे) | अत्र द्वौ इतौ | इँ इति अनुनासिकः अच् तथा रेफः अन्त्यश्च हल् च | प्रक्रियासु द्वयोरपि लोपः भवति | धातुः दृश् इत्येव प्रयुज्यते |
  • अस्ति सूत्रम् – (१’१’७१) आदिरन्त्येन सहेता | अभ्यसनमर्हत्येतत् | 
  • पदच्छेदैः – आदिः (१’१) अन्त्येन (३’१) सह (०’०) इता (३’१) 
  • सूत्रार्थः अन्वयेन सिध्यति | आदिः अन्त्येन इता सह (संज्ञां जनयति) |
  • इता-इति इत्-इत्यस्य प्रातिपदिकस्य तृतीयैकवचनम् | 
  • इत् इति किम् ? तत्सर्वमधुनैव चर्चितम् |
  • शिवसूत्राणां सर्वे अनुबन्धाः अन्त्याश्च हलश्च | अतः ते सर्वे इतः | 
  • शिवसूत्रस्थितं कमपि वर्णं आदौ कृत्वा अग्रिमैः इद्भिः प्रत्याहाराः सिध्यन्ति | ते सर्वे आदिरन्त्येन सहेता-इत्येनं सूत्रमेव अनुसरन्ति |
  • अवधेयं प्रायः यत्पाणिनिना अष्टाध्याय्यां प्रत्याहार-इति कापि संज्ञा नैव उक्ता | 
  • अस्ति सूत्रम् – सुप्तिङन्तं पदम् (१’४’१४) । अनेन सूत्रेण पदम्-इति संज्ञा संज्ञितास्ति | यस्य अन्ते सुप् वा तिङ् वा अस्ति तत्पदम् | सुप् इति किम् ? तिङ् इति किम् ? द्वेऽपि संज्ञे आदिरन्त्येन सहेता-इत्येनं सूत्रमनुसृत्य प्राप्ये (४’१’२) तथा (३’४’७८) एताभ्यां सूत्राभ्याम् |
  • सूत्रम् (४’१’२) – स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्‌ | अत्र आद्याक्षरं सु इति | प्-इति अन्त्यः इत् | एवं सिध्यति सुप्-इति संज्ञा |
  • सूत्रम् (३’४’७८) – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् | अत्र आद्याक्षरमस्ति ति अन्त्यः इत् अस्ति ङ् | एवं सिध्यति संज्ञा तिङ् |
  • जानीमः नदी इति जलप्रवाहः | तथापि पाणिनिना अयं शब्दः ई-कारान्तानां  स्त्रीलिङ्ग-शब्दानां संज्ञा इति उपयुक्तोऽस्ति | 
  • कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रमित्यस्याः  दृक्-श्राव्य-शृङ्खलायाः तृतीये भागेस्मिन् कथनीयमासीद्यदष्टाध्याय्यां सन्ति बहवः संज्ञाः | 
  • काश्चन पाणिनिना स्वीयया शैल्या संज्ञिताः | 
  • कासांश्चन संज्ञानां व्यावहारिकार्थात् व्याकरणीयार्थः भिन्नः | 
  • काश्चन इतां प्रयोगेन वा आदिरन्त्येन सहेता इदं सूत्रमनुसृत्य वा सिद्धाः | 
  • काश्चन प्रचलिताः इति नैव संज्ञिताः | 
  • तासां सर्वासां ज्ञानंस्तु प्राथमिकतया आवश्यकं सूत्राणामभ्यसने |

 

|| इति शुभम् ||

-o-O-o-

 

 

Advertisements

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – द्वितीयो भागः

अस्य दृक्-श्राव्यप्रस्तुतिः <https://youtu.be/JnKIbSasYyc> श्रूयते पठ्यते च |तस्य पाठः निम्नमिव =>

  • कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – इत्यस्मिन् विषये प्रथमो भागः <https://youtu.be/OXLy1xryycs> इत्यत्र विविक्तः | 
  • अधुना द्वितीयो भागः |
  • अस्ति सूत्रम् – सर्वादीनि सर्वनामानि (१’१’२७) 
  • पदच्छेदैः विभक्तिवचन-विश्लेषणैश्च – सर्व-आदीनि (१’३) सर्व-नामानि (१’३) 
  • सामासिकशब्दानां विग्रहाः – सर्व-आदीनि = सर्व-(शब्दः) आदौ येषाम् तानि सर्वादीनि (बहुव्रीहिः)
  • सर्व-नामानि = सर्वैः (योजनीयानि / उच्यमानानि) नामानि सर्वनामानि (मध्यमपदलोपी तृतीयातत्पुरुषः) 
  • कुतूहलं भवति कुत्रास्ति सर्वशब्दः आदौ कृतः | उत्तरं भवति गणपाठे (!) 
  • अस्ति तत्र एकः गणः “सर्वादि”-गणः |
  • यस्मिन् कस्मिन्नप्यष्टाध्यायीसूत्रे “आदि”-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति प्रायस्तत्सूत्रम् गणं सूचयति |
  • अमुकस्मिन् गणे के के शब्दाः समाविष्टाः तद्विवरणं गणपाठे पठनीयम् | 
  • उदाहरणार्थमस्त्यन्यत्सूत्रम् – प्रादयः (१’४’५८) प्रादयः प्र-आदयः | प्र-शब्दः आदौ येषांस्ते | इत्युक्ते गणपाठे प्रादिगणः द्रष्टव्यः |
  • अस्ति कतिचिदाधुनिके गणिते set-theory-नाम्नी एका शैली | set इति गणः एव | प्रत्येकस्मिन् set-मध्ये भवन्ति elements अवयवाः | 
  • अस्माकं शरीरमपि एकः गणः | भवन्ति तत्र अवयवाः | गीतायाः त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमे श्लोकेऽस्त्युक्तम् “इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते” | 
  • दृश्यते क्षेत्रविचारोऽपि गणविचार एव | शरीर-इत्यस्मिन् क्षेत्रे वर्तमानाः अवयवाः सन्ति विवृताः “महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च | इन्द्रियाणि दशैकंश्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः (१३’५) इच्छाद्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः | एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् (१३’६) । श्लोकद्वयमेतत् शरीर-इत्यस्य गणस्य कश्चित् गणपाठः | अस्त्युक्तमत्र “समासेन सविकारमुदाहृतम्” इति | इत्युक्ते सूचितं प्रायः यदुक्तं तत्समासेनैव सविकारम् | विकाराः भवेयुः | 
  • अत्र महाभूतानीति एकः उपगणः | इन्द्रियाणि दश इति अन्यः उपगणः | इन्द्रियगोचराणां पञ्चानामप्यन्यः उपगणः | संघातः इत्यपि एकः उपगणः | प्रायः संघातस्योपगणस्य अनेके अवयवाः शक्याः | 
  • यस्य गणस्य अवयवानां संख्या अपरिमिता ते गणाः आकृतिगणाः मन्तव्याः | 
  • गणिते कश्चित् पूर्णाङ्कानामिति पूर्णाङ्कगणः मन्यते चेत् तत्रावगन्तानामवयवानां संख्या अपरिमितैव भवति | अयं “पूर्णाङ्क”-गणः आकृतिगण एव | 
  • गणपाठे वर्तमानाः गणाः द्विविधाः – आकृतिगणाः परिमितगणाश्च | 
  • कः गणः आकृतिगणः कश्च परिमितः इति ज्ञातुं भाष्यानामभ्यसनं साधु ।
  • प्रादिगणस्तु परिमितगणः यतः तत्र विवृतान् प्रादीन् विहाय न कोऽप्यन्यः प्रादिर्भवति | 
  • सर्वादिगणोऽपि परिमितगणः | 
  • तत्र प्रथमतः उल्लिखितानि (२०) स्वाभाविकानि सर्वनामानि – सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतरच्डतमज्भ्यामष्ट, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत् , त्व, नेम, सम, सिम
  • गणपाठे सर्वादिगणे त्रीणि गणसूत्राण्यपि सन्ति | तान्यप्यभ्यसनीयान्येव | 
  • तत्पश्चात् त्यदादिगणः इति सर्वादिगणस्य उपगणः | तस्मिन् त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् इति द्वादश सर्वनामानि सन्ति 
  • प्रथमं गणसूत्रम् – पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम् 
  • पदच्छेदैः – पूर्व-पर-अवर-दक्षिण-उत्तर-अपर-अधराणि (१’३) व्यवस्थायाम् (७’१) असंज्ञायाम् (७’१)  
  • ज्ञातव्यं यत् एतानि (७) – पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर – व्यवस्थायामेव सर्वनामानि, न तु संज्ञायाम् | 
  • व्यवस्थायामिति किम् ? दिग्दर्शनमेका व्यवस्था | अस्ति श्लोकः महाकविकालिदासस्य कुमारसंभवे “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा” अत्र उत्तरस्याम् इति पदं दिशार्थे प्रयुक्तम् | 
  • अभिमन्योः भार्या उत्तरानाम्नी | तन्नाम उत्तरा व्यावहारिकी संज्ञा, सर्वनाम न | तस्यै इति उत्तरायै न तु उत्तरस्यै | अत एव अस्ति गणसूत्रे उक्तम् असंज्ञायाम् इति |
  • द्वितीयं गणसूत्रम् – स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् 
  • पदच्छेदैः – स्वम् (१’१) अज्ञाति-धन-आख्यायाम् (७’१)
  • स्व इति प्रातिपदिकं कदा सर्वनाम भवति, कदा न भवति तदत्र विहितम् |
  • तृतीयं गणसूत्रम् – अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः 
  • पदच्छेदैः – अन्तरम् (१’१) बहिर्-योग-उपसंव्यानयोः (६’२) 
  • अनेन सूत्रेण अन्तर-इति प्रातिपदिकं कदा सर्वनाम भवति, कदा न भवति तद्विहितम् |
  • एवं सर्वादिगणे कुलतः एकचत्वारिंशत् (४१) सर्वनामानि विवृतानि सन्ति | 
  • तानि उदाहरणैः प्रत्युदाहरणैरपि अभ्यसनीयानि |
  • वस्तुतः यानि गणसूत्राणीति उपर्युल्लिखितानि तानि त्रीण्यपि अष्टाध्याय्यामपि अक्षरशः वर्तन्ते (१’१’३४), (१’१’३५), (१’१’३६) इत्यत्र | तथापि तेषां सूत्रार्थाः भिन्नाः | कथंस्तदप्यभ्यसनीयम् ! तदर्थे तेषां सूत्राणामभ्यासः कर्तव्यः | 
  • विस्तारभयात्तद्विवेचनमत्राप्रशस्तं भवेत् |
  • सर्वादीनि सर्वनामानि (१’१’२७) इति सूत्रम् सर्वनाम-संज्ञां प्रस्तुतीकरोति | 
  • किं महत्त्वमस्याः संज्ञायाः ? 
  • ज्ञातमेव यत् सर्वनाम्नां रूपाणि स्मै, स्मात्, स्मिन् एतैः प्रत्ययैः भवन्ति |
  • श्रीमता नीलेशबोडसवर्येण तस्य जालपुटेषु <http://ashtadhyayi.com/sutraani/1/1/27इत्यत्र बहु समग्रं विवेचनं कृतमस्ति अस्य सूत्रस्य |
  • तत्सर्वं “कथमध्ययनीयमष्टाध्यायीसूत्रम्”-एतद्विषये प्रमाणवद्भाति |
  • अस्यां दृक्-श्राव्य-प्रस्तुत्यामिदं कथनीयमासीद्यत् सूत्राभ्यासे यदि सूत्रे गणपाठस्य निर्देशः स्पष्टोऽस्ति सूत्रस्थितेन आदि-शब्देन तदा तु सम्बद्धस्य गणपाठस्य अभ्यासोऽपि आवश्यको भवत्येव | 

    || इति शुभम् ||

-o-O-o-

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – प्रथमो भागः

अस्य दृक्-श्राव्यप्रस्तुतिः <https://youtu.be/OXLy1xryycs> श्रूयते पठ्यते च |तस्य पाठः निम्नमिव =>

  • अस्याः प्रस्तुतेः “कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम्” इति शीर्षकम् एकशब्दवत् दृश्यते, तत्तु वस्तुतः “कथम् अभ्यसनीयम् अष्टाध्यायी-सूत्रम्” एतैः चतुर्भिः शब्दैः संहितम् |
  • कस्यापि संस्कृतवाक्यस्य अभ्यसने तत्रस्थितानां शब्दानाम् एकैकशः दर्शनम् आवश्यकम् | वाक्ये स्थितानां शब्दानाम् एकैकशः स्पष्टीकरणम् पदच्छेदनम् इति कथ्यते | अष्टाध्याय्याः सूत्राणामभ्यसनायापि तदावश्यकम् | 
  • किमिति अष्टाध्यायी-सूत्रम् ? का अष्टाध्यायी ? किमर्थमभ्यसनीया अष्टाध्यायी ?
  • अष्टाध्यायी प्रायः ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चशताब्दपूर्वम् पाणिनिमुनिना विरचिता | पाणिनिमुनिः वैय्याकरणः | 
  • अष्टाध्याय्यां संस्कृतभाषायाः प्रायः समग्रं व्याकरणं निबद्धं चतुःसहस्रतावत्सु सूत्रेषु |
  • संस्कृतभाषायाः समग्रव्याकरणस्याभ्यासः अष्टाध्याय्याः अभ्यासेन विना सिद्धतां न प्राप्नोति | 
  • अष्टाध्याय्याम् अष्ट अध्यायाः, स्पष्टमेव | प्रत्येकस्मिन्नध्याये चत्वारः पादाः | 
  • प्रत्येकस्य अष्टाध्यायीसूत्रस्य निर्देशाय अध्याय-क्रमाङ्कः पाद-क्रमाङ्कः सूत्र-क्रमाङ्कः त्रयोऽपि देयाः | यथा अस्ति सूत्रम् “तस्य लोपः (पा. १’३’९)” इति | सूत्रमिदम् पाणिनेः प्रथमाध्यायस्य तृतीये पादे नवमम् |
  • अष्टाध्यायीसूत्रस्य पदच्छेदनेन ये शब्दाः स्पष्टीभवन्ति तेषां विभक्तिवचनान्वितं व्याकरणम् ज्ञातव्यम् |
  • यथा, अस्ति सूत्रम् – नाज्झलौ (१’१’१०) ⇒ पदच्छेदनेन “न अज्झलौ (अच्-हलौ)”
  • “न”-शब्दः अव्ययम् | अतः तस्य विभक्तिवचनान्वितं व्याकरणम् ०/० इत्येव |
  • “अज्झलौ (अच्-हलौ)”-शब्दः अज्झल्-इत्यस्य प्रातिपदिकस्य प्रथमाविभक्त्यां द्विवचनम् | तत् (१/२) इति संक्षेपेण लिख्यते ।
  • प्रश्नः उत्तिष्ठति अज्झलौ (अच्-हलौ) किं न भवतः ?
  • उत्तरं पूर्वस्मिन् “तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् (१’१’९)”-इत्यस्मिन् सूत्रे वर्तमानेन सवर्ण-इत्यनेन शब्देन ज्ञातव्यम् |
  • नाज्झलौ (१’१’१०) इत्यस्य सूत्रस्य अर्थमवगन्तुं पूर्वस्मात् सूत्रात् सवर्ण-शब्दस्य अनुवृत्तिः आवश्यकी |
  • कस्यापि सूत्रस्य अर्थमवगन्तुं पूर्वेभ्यः केभ्यः सूत्रेभ्यः के के शब्दाः अनुवर्तनीयाः तदवश्यं चिन्तनीयम् |
  • उचितशब्देषु अनुवृत्तेषु अनुवृत्तशब्दाः अन्वयार्थं रूपान्तरम् अर्हन्ति चेत् समीचीनं रूपान्तरं कृत्वा सूत्रस्य अन्वयः रचनीयः |
  • यथा सवर्ण-शब्दमनुवृत्त्य अन्वयः भवति “अज्झलौ सवर्णौ न” |
  • अन्वये कृतेऽपि सूत्रार्थमवगन्तुं अन्वयस्थितस्य प्रत्येकस्य शब्दस्य अभ्यासः आवश्यकः |
  • अज्झलौ (अच्-हलौ) शब्दः सामासिकः | अच् च हल् च एतयोः इतरेतर-द्वन्द्वः अज्झलौ |
  • ततः अच् इति किम् ? हल् इति किम् ? द्वावपि प्रत्याहारौ | अच्-प्रत्याहारे सर्वे स्वराः समाविष्टाः | हल्-प्रत्याहारे सर्वाणि व्यञ्जनानि | एतत्तु शिवसूत्राणामभ्यासः <https://youtu.be/M16-v3u54ww> इत्यस्यां दृक्-श्राव्य-प्रस्तुत्यां विविक्तम् | अस्तु |
  • “अज्झलौ सवर्णौ न” इति अन्वयः सूचयति कावपि अज्झलौ सवर्णौ भवन्तावपि सवर्णौ न मन्तव्यौ |
  • एतत्सूचनमवगन्तुमवधेयं यत् अष्टाध्याय्याम् पाणिनिना एका व्याकरणीया संज्ञा इति सवर्ण-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति | सा संज्ञा “तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् (१’१’९)”-इत्यस्मिन् पूर्वस्मिन् सूत्रे संज्ञिता अस्ति | एतेन सूत्रेण ज्ञायते यत् ययोः वर्णयोः आस्यंश्च प्रयत्नश्च तुल्यौ तौ वर्णौ सवर्णौ | यथा अ-कारः आ-कारश्च द्वावपि सवर्णौ यतः द्वावपि कण्ठ्यौ | क-वर्गीयाणि सर्वाणि व्यञ्जनान्यपि कण्ठ्यानि | ह्-कारोऽपि कण्ठ्यः |
  • पुनः अ-कारः आ-कारश्च द्वावपि अचौ | कवर्गीयाणि व्यञ्जनानि ह-कारश्च हलः | यद्यपि एते सर्वे वर्णाः कण्ठ्याः तथापि अज्झलौ सवर्णौ न इत्यन्वयेन अचांश्च हलांश्च परस्परं सावर्ण्यं निषिध्यते |
    अष्टाध्याय्यां बहूनि सूत्राणि नकारान्वितानि | प्रायस्तानि सर्वाणि “निषेध-सूत्राणि” |
    अज्झलौ सवर्णौ न इत्यन्वयसूत्रार्थयोः ज्ञातयोरपि कुतूहलं सञ्जायते किं प्रयोजनमस्य सूत्रस्य |
    एतत्कुतूहलं समाधातुम् अभ्यसनीयं खलु अष्टाध्याय्यामन्येषु केषु सूत्रेषु सवर्ण-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति |
    एतद्विधाय अभ्यासाय अष्टाध्याय्याः शब्दसूचिः उपयुक्ता सिध्यति | संप्रति तु द्वे सूत्रे मनस्यागच्छतः – अकः सवर्णे दीर्घः (६’१’१०१) अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८’४’५८) ।
    स्पष्टमेव अकः सवर्णे दीर्घः (६’१’१०१) इत्यस्मिन् सूत्रे अकां सावर्ण्यस्य विचारः वर्तते |
    एतयोः सूत्रयोरभ्यासोऽपि कर्तव्यः | तथापि अस्याः प्रस्तुतेर्विस्तारभयात् विरमामि |
  • सूत्राभ्यासे अन्येषां संबद्धितानां सूत्राणां ज्ञानमावश्यकम् |
  • सूत्राभ्यासस्य पूर्वमिदमप्यवधेयम् “सूत्रमिति किम् ?” एतद्विषयेऽस्ति श्लोकः

अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् |

अस्तोभमनवद्यंश्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ||

  • सूत्रस्यैतानि लक्षणान्यवधाय अवलोकनीयं यत् प्रायः सूत्रेषु क्रियापदानि न वर्तन्ते क्वचिदेव वर्तन्ते वा |
  • सूत्रस्थितस्य प्रत्येकस्य शब्दस्य विभक्तिवचने तु भवतः | विभक्तिषु पञ्चमी-षष्ठी-सप्तमी-नां विभक्तीनामष्टाध्याय्यां कतिचिद्वैशिष्ट्यम् |
  • उदाहरणार्थमभ्यसनीयं सूत्रम् – ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२) |
  • पदच्छेदैः विभक्ति-वचन-विश्लेषणैश्च ⇒ ङमः (६/१) ह्रस्वात् (५/१) अचि (७/१) ङमुट् (१/१) नित्यम् (०/०)
  • अत्र सूत्रार्थाय कापि अनुवृत्तिः आवश्यकी न | तथापि एतत्सूत्रम् “संहितायाम् (८’२’१०८)” इत्यस्य सूत्रस्य अधिकारे वर्तते ।
  • सहजः खलु प्रश्नः किमिति सूत्रस्य अधिकारः ? मननीयं यत् “संहितायाम् (८’२’१०८)” इति सूत्रम् अधिकारसूत्रम् | अधिकारसूत्रे विषयः प्रतिपाद्यते | तेन प्रतिपादनेन ज्ञातव्यं यत् तत्परेषु सूत्रेषु प्रतिपादित-विषयस्यैव विवेचनं कृतं भवति |
  • ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२) इत्यस्मिन् सूत्रेऽपि संहिता-इत्येनं प्रमुखविषयमधिकृत्यैव किञ्चन विवेचनम् |
  • अष्टाध्याय्याः अभ्यासाय अष्टाध्याय्याः तद्विधं पुस्तकं समीचीनं यस्मिन्निर्दिष्टं भवति कस्य अधिकारसूत्रस्य अधिकारः कति-सूत्रपर्यन्तः ज्ञेयः |
  • “संहितायाम् (८’२’१०८)” इत्यस्य सूत्रस्य अधिकारस्तु “अ अ (८’४’६८)” इतिसूत्रपर्यन्तः | एतत्सूत्रंस्तु अष्टाध्याय्याः अन्तिमं सूत्रम् !! अस्तु |
  • अन्यदप्यवधेयं यदस्ति सूत्रम् “पूर्वत्रासिद्धम् (८’२’१)” इति | अष्टाध्याय्याः अष्टमाध्यायस्य द्वितीयपादस्य प्रथमम् । अनेन सूत्रेण सम्पूर्णा अष्टाध्यायी द्विधा विभक्ता भवति | “पूर्वत्रासिद्धम् (८’२’१)” इति सूत्रतः अष्टाध्याय्याः त्रयः पादाः वर्तन्ते | तत्पूर्वम् अष्टाध्याय्याः सपादसप्त अध्यायाः वर्तन्ते | तावेव अष्टाध्याय्याः द्वौ विभागौ – प्रथमः सपादसप्ताध्यायीति द्वितीयः पादत्रयस्य | अस्तु | विस्तारभयात्तद्विवेचनं न करोमि |
  • वयं “ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२)” इत्येतत्सूत्रम् अभ्यसन्तः स्मः | एतत्सूत्रं “संहितायाम् (८’२’१०८)” इत्यस्य सूत्रस्य अधिकारे वर्तते एतदपि ज्ञातम् | तथापि संहितेति किम् ?
  • संहितेति व्याकरणीया संज्ञा “परः संनिकर्षः संहिता (१’४’१०९)” इत्यस्मिन् सूत्रे संज्ञिता |
    अनेकैः वैयाकरणैः अष्टाध्याय्याः परिशीलनंस्तेषां ग्रन्थेषु प्रस्तुतमस्ति | वैयाकरणेषु भट्टोजी-दीक्षितः एकः प्रथितः | तेन सिद्धान्तकौमुदी-नाम्नी टीका विरचिता अष्टाध्याय्याः |
  • यतः अधिकारसूत्रं विहाय अन्यस्मात् कस्मादपि पूर्वसूत्रात् न कोऽपि शब्दः अनुवर्तनीयोऽत्र, सूत्रस्य अन्वयस्तु लेखनीयः |
  • सूत्रेऽस्मिन् ह्रस्वात्-इत्यस्य विभक्तिः पञ्चमी | ङमः-इत्यस्य षष्ठी तथा अचि-इत्यस्य सप्तमी वर्तते |
  • अन्वयलेखने अनेनैव क्रमेण शब्दानां लेखनं प्रायः साधु | यतः अनेन क्रमेण कः पूर्ववर्णः कः मध्यमवर्णः कः उत्तरवर्णः तत्स्पष्टं भवति |
  • ह्रस्वात् इत्युक्ते पूर्ववर्णः कोऽपि ह्रस्वः अक् भवति चेत्
  • ङमः-इत्युक्ते मध्यमवर्णः ङम्-प्रत्याहारान्वितः ङ् वा ण् वा न् वा अस्ति चेत्
  • अचि-इत्युक्ते उत्तरवर्णः कोऽपि अच् अस्ति चेत्
  • ङमुट् नित्यम् | ङमुट् सदैव | ङमुट् विनापवादेन |
  • ङमुट् इति किम् ? ङमुट् इति सामासिकः शब्दः | ङम् एव उट् इति ङमुट् (कर्मधारयः) |
  • अन्वये विद्यमानानां सामासिकशब्दानां विग्रहः इति सूत्रार्थावगमने आवश्यकम् |
  • ङम् इति प्रत्याहारः ङ्-ण्-न्-वर्णानाम् | उट् इति पाणिनिना अष्टाध्याय्यां प्रयुक्ता पाणिनीया संज्ञा | उट्-संज्ञा आगमं सूचयति, यथा सुट् इति स्-कारस्य आगमः |
  • ङमुट् इति ङमः आगमः | संहितायां ङ्-कारे सति ङ्-कारस्य, ण्-कारे सति ण्-कारस्य, न्-कारे सति न्-कारस्य आगमः भवति | अथवा एतेषामनुनासिकानां द्वित्तं भवति |
  • सूत्रार्थः प्रायः उदाहरणैः प्रत्युदाहरणैश्च स्पष्टः भवति | सूत्रार्थावगमनाय उदाहरणानां प्रत्युदाहरणानांश्चाभ्यासः साहाय्यकारी भवति |
  • “ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२)”-इत्यस्य सूत्रस्य विवेचनं सिद्धान्तकौमुद्यां (१३४)-तमे परिच्छेदे प्राप्यते । तदेवम् =>
  • ह्रस्वात्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो नित्यं ङमुडागमः स्यात् । प्रत्यङ्ङात्मा । सुगण्णीशः । सन्नच्युतः ॥
  • अत्र त्रीण्युदाहरणानि पठ्यन्ते – प्रत्यङ्+आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा | सुगण्+ईशः = सुगण्णीशः | सन्+अच्युतः = सन्नच्युतः |
  • प्रत्युदाहरणान्यपि अभ्यसनीयानि यथा (१) सर्वम्+इति = सर्वम्मिति वा ? नैव | यतः अत्र अनुनासिकः म्-कारः | म्-कारस्तु ङम्-प्रत्याहारे न समाविष्टः | (२) सर्वान्+एति = सर्वान्नेति वा ? नैव | यतः न्-कारस्य पूर्वम् आ-कारः वर्तते | सः ह्रस्वः न |
  • एवमत्र “कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रमिति” विषयः सूत्रद्वयस्य अभ्यासेन प्रस्तुतः – प्रथमम् नाज्झलौ (१’१’१०) इति, द्वितीयम् ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२) इति |
  • अत्र सूत्राभ्यसनार्थं कश्चित् क्रियाक्रमः निर्दिष्टः यथा ⇒
  • (१) पदच्छेदनम् (२) विभक्ति-वचन-विश्लेषणम् (३) अनुवृत्तयः (४) अन्वयः (५) सामासिकशब्दानां विग्रहान् कृत्वा (६) सूत्रार्थः (७) उदाहरणानि प्रत्युदाहरणानि च (८) सिद्धात्नकौमुदीवतां टीकाग्रन्थानामभ्यासोऽपि।
    (९) सम्बद्धितामन्येषां सूत्राणां ज्ञानमपि उक्तमेव |
  • आशासे साध्विदम् |

|| इति शुभम् ||

-o-O-o-

 

 

 

 

 

क्त्वा-प्रत्ययेन कृदन्तानि

In Sanskrit literature, one comes across many words formed by using this क्त्वा-प्रत्यय affixed to various धातु-s. Because this क्त्वा-प्रत्यय affixes to धातु-s, क्त्वा is basically a कृत्-प्रत्यय. Hence words formed by affixing क्त्वा to different धातु-s can be called as their क्त्वा-कृदन्त-s or simply क्त्वान्त-s.

सूत्रम् (1’1’40) क्त्वातोसुन्कसुनः [bringing forward अव्ययम् from (1’1’37)] means “The words ending in the affixes क्त्वा, (तोसुन् and कसुन्), are अव्यय-s, indeclinables. (The तोसुँन्-प्रत्यय: and कसुँन्-प्रत्यय: are used only in the वेद-s”).

Most common use of क्त्वा-कृदन्त-s is clear from the meanings भूत्वा (= having been) कृत्वा (= having done) स्थित्वा (= having stood up) गत्वा (= having gone) नत्वा (= having bent OR having bowed) दृष्ट्वा (= having seen). In English grammar, the phrases such as “having seen”, contain the auxiliary “having” and the past passive participle “seen”. The क्त्वा-प्रत्यय serves both the functions, that of the auxiliary “having” and of the past passive participle.

In all such instances the subject is involved in two actions – one previous and another next. क्त्वा applies to the previous of the two actions. Importantly, the subject is common. Of course, this is summarized in सूत्रम् (3’4’21) – समानकर्तृकयोः पूर्वकाले meaning, “The affix ‘क्‍त्‍वा’ is used following a verbal root which denotes a prior action relative to that of another verbal root, provided the agent of both the actions is the same.

Note: द्वित्‍वमतन्‍त्रम् (द्वित्वम् अतन्त्रम्) The use of the dual number in समानकर्तृकयोः is non-consequential. It does not necessarily mean that the affix ‘क्‍त्‍वा’ applies only when there are exactly two actions. The affix ‘क्‍त्‍वा’ can also be used when there are three or more actions – for example भुक्‍त्‍वा पीत्‍वा व्रजति meaning (he) goes after eating and drinking.

For some more information about क्त्वा-कृदन्त-s, it would be interesting to browse through the सूत्र-s, which have mention of क्त्वा. There are 5 such सूत्र-s obtaining from the अष्टाध्यायी word-index for क्त्वा (linked here).  

  1. सूत्रम् (1’2’22) पूङः क्त्वा च  specifies that for धातुः पूङ् “to purify”, the प्रत्यय क्त्वा affixes as क्त्वा only, i.e. without the drop=off of क्. Hence पू+क्त्वा = पूक्त्वा
  2. सूत्रम् (2’2’22) क्त्वा च  (with अनुवृत्ति-s of उपपद, तृतीयाप्रभृतीनि from previousसूत्र-s) specifies that one can affix क्त्वा to उपपद-words and to words with तृतीया and other cases, and that way compose compound words e.g. उच्चैःकृत्वा (in raised voice). Is it not interesting that, though क्त्वा is primarily a कृत्-प्रत्यय, it can be affixed to सुबन्त-s !
  3. सूत्रम् (3’4’18) अलङ्खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा  specifies that one can use क्त्वान्त-s with अलम् and खलु for expressing the sense of prohibition. For example, अलं रुदित्वा (= enough with crying). रुदित्वा खलु (?) (= should be crying ? No, do not cry.)
  4. सूत्रम् – अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ (3’4’59) (अव्यये अयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वा-णमुलौ) specifies that क्त्वा of धातुः कृ i.e. कृत्वा can be affixed to अव्यय-s to communicate something what is disagreeable or undesirable. For example नीचैःकृत्वा (speaking in low voice to one who is hard of hearing and likes to be spoken to in raised voice)
  5. सूत्रम् – क्त्वाऽपि छन्दसि (क्त्वा अपि छन्दसि) (7’1’38) specifies that in Vedic literature one finds use of क्त्वान्त-s in a manner, which does not conform to grammar of classical Sanskrit. e.g. In यजमानं परिधापयित्वा the composition of the word परिधापयित्वा should be, परिधाप्य as per grammar of classical Sanskrit (with ल्यप्-प्रत्यय instead of with क्त्वा-प्रत्यय, since there is उपसर्ग परि).
  6. One can form negative compounds also of क्त्वा-कृदन्त-s. For example गुरूनहत्वा (गुरून् अहत्वा) in गीता 2’5. Note अहत्वा means न हत्वा.

Do we have क्त्वा-कृदन्त-s for all धातु-s ? Basically to check whether any प्रत्यय may be affixed to all धातु-s, there are two सूत्र-s to take note of – (1) तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (3’4’113) and (2) आर्धधातुकं शेषः (3’4’114).

Since क्त्वा is a कृत्-प्रत्यय, it is not a तिङ्-प्रत्यय. Also, its संज्ञा the name क्त्वा does not have any श् at its beginning. So, it is not a शित्. By both these considerations it does not qualify to be सार्वधातुक.

In turn क्त्वा qualifies to be considered an आर्धधातुक-प्रत्यय as per आर्धधातुकं शेषः (3’4’114). So, are there any धातु-s to which क्त्वा would not be affixed ? That would be a point to investigate.

Another aspect of this study should be to know the प्रक्रिया-s, by which क्त्वा affixes to different धातु-s.

Before that, it should be noted that the name क्त्वा has in its name, rather, in the beginning of it, क् as an इत्. This क् is an इत् as per लशक्वतद्धिते (1’3’8) and merits to be dropped off as per तस्य लोपः (1’3’9). So, practically क्त्वा would affix only as त्वा. A name having क् as an इत् would be called as किदन्वित (कित्-अन्वित) or as “a संज्ञा with कित् in it”. There are many such कृत्-प्रत्यय-s, which have कित्-संज्ञा-s, e.g. क्त, क्तवतु, क्तिन्, etc. Presently this study focuses on क्त्वा. Maybe, much of this study will come handy, when studying the others also.

It would be good  to identify some commonly known क्त्वा-कृदन्त-s by their formation styles =>

  1. It has been mentioned above that as per (1’2’22) for धातुः पू(ङ्) “to purify”, the प्रत्यय क्त्वा affixes as क्त्वा only, i.e. without the drop=off of क्. Hence पू+क्त्वा = पूक्त्वा. The सूत्रम् (1’2’22) is exclusively for धातुः पू.
    1. Meaning of धातुः पू as detailed in Apte’s dictionary is <पू 1, 4 Ā., 9 U. (पवते, पूयते, पुनाति, पुनीते, पूत; caus. पावयति; desid. पुपूषति, पिपविषते) 1 To make pure, cleanse, purify (lit. and fig.); अवश्यपाव्यं पवसे Bk.6.64; 3.18; पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं पुनीमहे Ś.1; Ms.1.15;2. 62; Y.1.58; R.1.53; पवनः पवतामस्मि Bg.1.31. -2 To refine. -3 To clean from chaff, winnow; पूत्वा तृण- मिषीकां वा ते लभन्ते न किञ्चन Mb.12.237.4. -4 To expiate, atone for; दुर्मित्रासो हि क्षितयः पवन्ते Rv.7.28.4. -5 To discern, discriminate. -6 To think out, devise, invent. -7 To become clear or pure (Ātm.).>
  2. भू =>भूत्वा, कृ => कृत्वा, which seem to be straightforward with no प्रक्रिया involved, rather, with no change involved. See note below on this formation style #2
  3. पठ् => पठित्वा Note, धातु-s, which are inherently सेट् (स-इट् = with इट्), i.e. those, which admit or invite आगम of इ, will have आगम of इ before affixing त्वा. Hence पठ्+इ = पठि then पठि+त्वा => पठित्वा
    1. For धातु क्लिश् (= to suffer, to cause trouble) affixing त्वा happens with or without इडागम (आगम of इ) as per सूत्रम् (7’2’50) – क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः (This सूत्रम् takes अनुवृत्ति-s of वा and इडागमः) Hence क्लिश्+त्वा => क्लिष्ट्वा or क्लिशित्वा
  4. गम् => गत्वा, नम् => नत्वा. Here म् has become lost (has suffered a लोपः). See note below on this formation style #4
  5. भिद् => भित्त्वा, छिद् => छित्त्वा Note, here द् has changed to त्
  6. मुच् / मुञ्च् => मुक्त्वा, भुज् / भुञ्ज् => भुक्त्वा Here च् and ज् have changed to क् and the nasal ञ् has become dropped off.
  7. दृश् => दृष्ट्वा i.e. श् changed to ष् and त्वा changed to ट्वा, rather त् changed to ट्. See also क्लिष्ट्वा at (3-a) above.  
  8. स्था => स्थित्वा Here आ has become (has changed to, has suffered an आदेश as) इ
  9. वस् => उषित्वा Here वस् has changed to उष् and an extra इ has come in (there is आगम of इ). In वस् changing to उष्, there are actually two changes – (a) व् has changed to उ (b) स् has changed to ष्. Change (a) is सम्प्रसारणम् as specified in सूत्रम् – इग्यणः सम्प्रसारणम् (1’1’45)

For understanding formation style #2, as of भू =>भूत्वा, कृ => कृत्वा, there is an interesting सूत्रम् – न क्त्वा सेट् (1’2’18)

  • In सिद्धान्तकौमुदी (3322) this सूत्रम् is detailed as सेट् (स-इट्) क्त्वा किन्न (कित् न) स्यात् । शयित्वा । सेट् किम् । कृत्वा
  • It would be good to paraphrase this as न क्त्वा (if) सेट्, (but) कित्,
  • meaning,  क्त्वा which is सेट् (स-इट् = with इट्), which admits or invites आगम of इ, shall not be क्त्वा, but it will be कित्, i.e. with क् dropped, i.e. only त्वा as in शयित्वा, कृत्वा.

Formation style #3 has been already detailed above only.

In respect of formation style #4 of गम् => गत्वा, नम् => नत्वा, where म् has become lost (has suffered a लोपः), there is

  1. सूत्रम् (6’4’37) अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
  2. अनुदात्त-उपदेश-वनति-तनोति-आदीनाम् अनुनासिकलोपः झलि क्ङिति
  3. In सिद्धान्तकौमुदी (2428) this is detailed as अनुनासिक-इति लुप्तषष्ठीकं वनतीतरेषां विशेषणम् । अनुनासिकान्तानामेषां वनतेश्च लोपः स्याज्झलादौ क्ङिति परे । यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः । तनुक्षणुक्षिणुऋणुतृणुघृणुवनुमनुतोनोत्यादयः । हतः । घ्नन्ति ॥
  4. From the details in English translation of Ashtadhyayi by Shrish Chandra Vasu, one gets to understand that “When affixing a कित्-प्रत्यय, the final nasal अनुनासिक of धातु-s is elided, is dropped off, if the अनुनासिक is preceded by अनुदात्त vowel. For example म्+क्त्वा => ग(म्)त्वा => त्वा. Note, the vowel अ in is अनुदात्त. Hence it is marked with underscore.

So, क्त्वा-कृदन्त-s for different धातु-s would be obtained by different प्रक्रिया-s.

Basically however obtaining क्त्वा-कृदन्त-s is प्रक्रिया of धातु+त्वा. Of course, धातु-s are either vowel-ending or consonant-ending. So, forming क्त्वा-कृदन्त-s should be प्रक्रिया-s of vowel+consonant (अच्+हल् = अज्झल्-प्रक्रिया-s or consonant+consonant (हल् followed by हल् i.e. हल् हलि)-प्रक्रिया-s. By such token, the applicable rules should be संधि-नियम-s or  संधि-सूत्र-s only. As is obvious, consonant+consonant (हल् followed by हल् i.e. हल्-हलि)-प्रक्रिया-s should be as per संधि-सूत्र-s for व्यञ्जनसंधि-s.

But it should be also noted, that for धातु-s, one takes note of, not just the ending वर्ण, but also of the penultimate वर्ण called as उपधवर्ण, because the उपधवर्ण also has an influence in the प्रक्रिया.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Meta-rules about use of विभक्ति-s

What comes to mind as a good example to understand use of विभक्ति-s is the सूत्रम् – ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (8’3’32) Let us proceed to study this सूत्रम् by the ordained method. 

So, first पदच्छेद-s => ङमः ह्रस्वात् अचि ङमुट् नित्यम् 

Next, let us identify the प्रातिपदिक-s and accordingly, their विभक्ति-वचन-analysis. 

ङमः (ङम् 6’1) ह्रस्वात् (ह्रस्व 5’1) अचि (अच् 7’1) ङमुट् (ङम्-उट् 1’1) नित्यम् (0’0)

  1. The प्रातिपदिक ङम् is a प्रत्याहार covering the अनुनासिक-s ङ् ण् न् Here, since ङमः is (ङम् 6’1), the sixth case षष्ठी विभक्ति used here denotes what has to become “of ङम्”
  2. Next, since ह्रस्वात् is (ह्रस्व 5’1), the fifth case पञ्चमी विभक्ति connotes “when preceded by”. Here, when preceded by ह्रस्व. Since ह्रस्व is a characteristics of vowels, ह्रस्वात् means “when preceded by अ इ उ ऋ or लृ”
  3.  Next, in अचि (अच् 7’1) the प्रातिपदिक अच् is a प्रत्याहार covering all vowels. The seventh case सप्तमी विभक्ति here connotes “when followed by”. So here अचि means “when followed by any vowel”.
  4. Next, we have ङमुट्, which is a compound word made up the components ङम् and उट्. Of these ङम्, as noted above, is a प्रत्याहार covering the अनुनासिक-s ङ् ण् न्. The second component उट् is a terminology used in अष्टाध्यायी for an आगम.  So, ङमुट् (ङम्-उट्) means ङम् come in as उट्, i.e there will be आगम of ङम्. 
  5. नित्यम् means always. 

Putting together the five ‘meaning’-statements we get overall meaning of the सूत्रम् as (1) of ङम् (2) when preceded by अ इ उ ऋ or लृ (3) when followed by any vowel (4) there will be आगम of ङम् (5) always. 

The सूत्रम् has been explained exactly like this and with examples by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी. See Para 134 – ह्रस्वात्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याऽचो नित्यं ङमुडागमः स्यात् । प्रत्यङ्ङात्मा (प्रत्यङ् + आत्मा। सुगण्णीशः । सन्नच्युतः ॥

  • Note प्रत्यङ्ङात्मा is प्रत्यङ् + आत्मा Here ङ् is preceded by अ and is followed by आ. 
  • सुगण्णीशः is सुगण् + ईशः. Here, ण् is preceded by अ and is followed by ई.
  • सन्नच्युतः is सन् + अच्युतः. Here न् is preceded by अ and is followed by अ. Also in गीता 3’36 there is अनिच्छन्नपि (अनिच्छन्+अपि) न् is preceded by अ and is followed by अ.
  • In ईशावास्योपनिषत् at the beginning of second मन्त्र is the word कुर्वन्नेवेह (कुर्वन् एव इह). Note कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव. Here न् is preceded by अ and is followed by ए. 
  • For a counter example तान् + अहम् (गीता 16’19) does NOT become तान्नहम् because here न् is preceded by आ, which is not ह्रस्व. तान् + अहम् is simply तानहम्. Also पितॄन् + अथ becomes पितॄनथ (see गीता 1’26), because न् is preceded by ॠ which is दीर्घ. 
  • अस्मिन् + उद्यमे should be अस्मिन्नुद्यमे because न् is preceded by इ and is followed by उ. 

Are the meanings (fifth case = when preceded by), (sixth case = of), (seventh case = when followed by) so stated in अष्टाध्यायी ? 

Yes, in respect of fifth case पञ्चमी विभक्ति there is सूत्रम् – तस्मादित्युत्तरस्य<1-1-67> which is detailed by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी in Para # 41 as पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥  

In respect of sixth case षष्ठी विभक्ति there is सूत्रम् – षष्ठी स्थानेयोगा <1-1-49> which is detailed by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी in Para # 38 as अनिर्धारितसम्बन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ॥ This is translated into English at <http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/browse/> as “The force of the genitive case in a sûtra is that of the phrase “in the place of” when no special rules qualify the sense of the genitive.”

In respect of seventh case सप्तमी विभक्ति there is सूत्रम् – तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (1’1’66) which is detailed by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी in Para # 40 as सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥ This is translated into English at <http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/browse/> as “When a term is exhibited in the seventh case in these sûtras, the operation directed, is to be understood as affecting the state of what immediately precedes that which the term denotes.”

Mentioned above are the main सूत्र-s for पञ्चमी षष्ठी and सप्तमी विभक्ति-s. But they are not all. Nevertheless they contain the essential concepts about विभक्ति-s of different words in a सूत्रम्. 

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 

लेट्-लकारः

On-going study of उपनिषद्-s among my circle of friends prompts this study of लेट्-लकार.

As is well-known, तिङन्त-s of धातु-s are conjugated in 10 लकार-s. This is summarized in the verse =>

लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ्-लङ्-लिटस्तथा |

विध्याशिषौ लिङ्-लोटौ लुट्-लृट्-लृङ् च भविष्यति ||

The mention लेट् वेदे in the verse makes one curious to know what this लेट्-लकार is – is it a tense (past, present, future) or a mood (imperative, potential, benedictine, ..) ?

Is it discussed in अष्टाध्यायी ? Well, yes, there is सूत्रम् – लिङर्थे लेट् (3’4’7) Obviously, since लिङ्-लकार is a लकार of mood, लेट्-लकार is also a लकार of mood. This सूत्रम् is discussed in Para 3424 in सिद्धान्तकौमुदी under the chapter #67 वैदिकी प्रक्रिया.

Dr. Pushpa Dikshit has discussed this लेट्-लकार in her YouTube व्याख्यानम् at <https://www.youtube.com/watch?v=lVPBTJboREE> from 4:09 minutes onward. In the portion prior to this point, she challenges the concept of सिद्धान्तकौमुदी discussing this लेट्-लकार in chapter #67 वैदिकी प्रक्रिया. She contends that one does not find in अष्टाध्यायी any such प्रक्रिया-s, which can be or should be called as वैदिकी प्रक्रिया-s, i.e. प्रक्रिया-s, which apply only to words in वैदिक texts.  Since her व्याख्यानम् is very valuable to understand लेट्-लकार in particular, I am trying to compile notes based on, what I can comprehend from her impeccable Sanskrit speech.

Importantly, she contends that लेट्-लकार is itself of two types सार्वधातुक and आर्धधातुक. The सूत्रम् – सिब्बहुलं लेटि (3’4’34) specifies that one finds in लेट्-लकार, extensive use of the suffix सिप्. This suffix सिप्, she contends, is itself आर्धधातुक, maybe, because, being one out of the first nine तिङ्-प्रत्यय-s [see सूत्रम् 3’4’78 – (तिप्तस्झिसिप्थस्मिप्वस्मस्)-(आताम्थास्आथाम्ध्वम्इड्वहिमहिङ्)] > सिप्-प्रत्यय applies only to परस्मैपदी धातु-s.

She makes an interesting proposition, that with two types of लिङ्-लकार-s and two types of लेट्-लकार-s, total number of लकार-s be considered to be twelve. Among the ten लकार-s used in लौकिक संस्कृत, only 4 लकार-s, लट्-लोट्-लङ्-(विधि)लिङ् are सार्वधातुक. One may add as fifth सार्वधातुक लकार, the सिब्लेट्, i.e. that लेट्, when the तिङ्-प्रत्यय is not सिप्. Accordingly, rest 7 लकार-s लिट्-लुट्-लृट्-सिब्लेट्-(आशीर्)लिङ्-लुङ्-लृङ् become आर्धधातुक लकार-s. 

But this contention to consider सिब्लेट् as आर्धधातुक seems to be open to argument. Actually, the thought of classifying लकार-s into classes as सार्वधातुक and आर्धधातुक, itself seems to be questionable, because all लकार-s take तिङ्-प्रत्यय-s and all तिङ्-प्रत्यय-s are सार्वधातुक, as per तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (3’4’113). 

Anyway, the next point of curiosity certainly is to know for what sense, as tense or as mood does one find use of लेट्-लकार in वैदिक texts. Of course लिङर्थे लेट् (3’4’7) and उपसंवादाशङ्कयोश्च (3’4’8) clarify that. From लिङर्थे लेट् (3’4’7) one can deduce that, in whichever sense लिङ्-लकार is used in लौकिक संस्कृत, in all those senses, one may find use of लेट्-लकार in वैदिक texts. The senses in which लिङ्-लकार is used in लौकिक संस्कृत are many. Just to quote a few =>

  1. 3’3’134 आशंसावचने लिङ्
  2. 3’3’143 विभाषा कथमि लिङ् च
  3. 3’3’144 किंवृत्ते लिङ्लृटौ
  4. 3’3’147 जातुयदोर्लिङ्
  5. 3’3’152 उताप्योः समर्थयोर्लिङ्
  6. 3’3’156 हेतुहेतुमतोर्लिङ्
  7. 3’3’157 इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ
  8. 3’3’158 समानकर्तृकेषु तुमुन् + 3’3’159 लिङ् च
  9. 3’3’161 विधिनिमन्‍त्रणामन्‍त्रणाधीष्‍टसंप्रश्‍नप्रार्थनेषु लिङ्
  10. 3’3’167 कालसमयवेलासु तुमुन् + 3’3’168 लिङ् यदि
  11. 3’3’172 शकि लिङ् च
  12. 3’3’173 आशिषि लिङ्लोटौ

Further next point would be to understand the प्रक्रिया-s which dictate conjugations, i.e. obtaining तिङन्त-s in लेट्-लकार for different धातु-s. As is the case of any लकार, in लेट्-लकार also there would be 9 तिङन्त-s in परस्मैपदम् and 9 तिङन्त-s in आत्मनेपदम्. The conjugation प्रक्रिया-s are dictated by सूत्र-s –

  1. लेटोऽडाटौ (3’4’94) – लेटः अट्-आटौ meaning, there would be अट् (अ) and आट् (आ) आगम-s in लेट् Dr. Pushpa Dixit explains this by the examples – तारिषत् (ऋ. 1’25’12) मन्दिषत् | पताति दिद्युत् (ऋ. 7’25’1) उदधिं च्यावयाति (तै. सं. 3’5’5’2)
  2. आत ऐ (3’4’95) – आत् (आ) would suffer आदेश as ऐ Dr. Pushpa Dixit explains this by the examples – मन्त्रयैते, मन्त्रयैथे, करवैते करवैथे
  3. वैतोऽन्यत्र (3’4’96) – Or एत् (ए) will suffer आदेश at other instances – Dr. Pushpa Dixit explains this by the examples – अते=>अतै, अन्ते=>अन्तै, असे=>असै, अध्वे=>अध्वै | “सप्ताहानि शासै | अहमेव पशूनामीशै (काठ. सं. 25’1)
  4. इतश्च लोपः परस्मैपदेषु (3’4’97) – In परस्मैपद-conjugations there would be deletion of इ-s. Note, here इत् means इ only and not what इत्-s are detailed in सूत्र-s (13’2) to (1’3’8). So the इ-s in परस्मैपद-प्रत्यय-s तिझिसिमि will suffer deletion. Dr. Pushpa Dixit explains this by the examples – अति=>अत् अन्ति=> अन् असि=>अस् (अः) अमि=> अम् 
  5. स उत्तमस्य (3’4’98) – From प्रत्यय-s वस्मस् of उत्तमपुरुष their स्-endings will get deleted. 

May I stop here as a preliminary study or brief overview of लेट्-लकार.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

 

Flow-Chart for इत्-s

After learning the सूत्र-s related to इत्-s, one should be able to detect the इत्-s, if any are present in the शिवसूत्र-s or in any word in अष्टाध्यायी or in धातुपाठ.

One Mr. Ramakrishnan Venkateshwaran suggested that one may be able to prepare a Flow-Chart for this. I readily grabbed the suggestion and have successfully composed the flow-chart. For the sake of easy readability, I have made two images – Part 1/2 and Part 2/2 as below.

to check any वर्ण in शिवसूत्र or अष्टाध

to check any वर्ण in शिवसूत्र or अष्टाध शुभमस्तु !

-o-O-o-

अष्टाध्याय्याः पदशः अभ्यासः – प्रास्ताविकम्

|| अष्टाध्याय्याः पदशः अभ्यासः – प्रास्ताविकम् ||

I have been studying अष्टाध्यायी in various ways. One way to study may be by doing पदशः अभ्यासः. It may end up becoming a dictionary of अष्टाध्यायी. Also, since अष्टाध्यायी is a standard reference book of Sanskrit grammar, would it be different from “Dictionary of Sanskrit Grammar” authored jointly by महामहोपाध्याय काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर and जयदेव मोहनलाल शुक्ल ? I do not know at this stage.

When doing पदशः अभ्यासः, I had to bear in mind the meaning of पद itself.

  • In the tradition of Sanskrit grammar, there has been a thought, attributed to यास्काचार्य, that पद-s in Sanskrit are of four types – (1) नाम (2) आख्यात (3) उपसर्ग (4) निपात.
  • In अष्टाध्यायी there is a definition in सूत्रम् – सुप्तिङन्तं पदम् (1’4’14 सि 29 संज्ञाप्रकरणे) meaning पद is “that which has सुप् or तिङ्-ending”.
  • In the introduction in their book, Dictionary of Sanskrit Grammar संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशः following श्लोक-s are mentioned, summarizing what all studies काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर and जयदेव मोहनलाल शुक्ल did in compiling their कोश.

प्रातिशाख्य-महाभाष्य-कौमुदी-काशिका-दिकान् / ग्रन्थान् वाक्यपदीयांश्च अभ्यस्य  श्रमपूर्वकम् //1// ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां नामानि प्रत्ययांस्तथा / विशिष्टशास्त्रीयार्थस्य वाचकान् पारिभाषिकान् //2// शब्दान् समीक्ष्य संज्ञादीन् आदेशान् आगमांस्तथा / यदारब्धं संग्रथनं कालात् प्राक् सुबहोर्मया //3// अभ्यंकरोपाह्वकुले वासुदेवस्य सूनुना / काशिनाथाभिधेनेदं कोषरूपं समापितम् //4//

As mentioned in these श्लोक-s, words in अष्टाध्यायी are पारिभाषिक-s, संज्ञा-s, प्रत्यय-s, आदेश-s, आगम-s, etc.

Certainly they put in hard labor श्रमपूर्वकम् in compiling the कोश. And the work spread over number of years “started long time ago” सुबहोः कालात् प्राक् आरब्धम् !

By the way, I also came across a mention that in the various सूत्र-s in अष्टाध्यायी, there are 156 अव्ययानि 1574 प्रथमान्तानि 34 द्वितीयान्तानि 115 तृतीयान्तानि 3 चतुर्थ्यन्तानि 1308 पञ्चम्यन्तानि 1005 षष्ठ्यन्तानि 1349 सप्तम्यन्तानि कुलतः 5544 पदानि of these types.

सूत्रम् – सुप्तिङन्तं पदम् (1’4’14 सि 29 संज्ञाप्रकरणे) warrants that अचः and अचि be treated as two different पद-s, though they are सुबन्त-s of one and the same basic प्रातिपदिकम् “अच्”.

In compound words, there would be more than one पद-s. For example सूत्रम् – स्वौजसमौट्….. (4’1’2 सि 183 अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणे) is a single word, but contains 21 components and सूत्रम् – तिप्तस्झि… (3’4’78 सि 2154 “तिङन्ते भ्वादयः”-इत्यस्मिन् प्रकरणे) also is a single word, but contains 18 components !

For my study, I would take both अचः and अचि together. So this study shall rather be प्रातिपदिकशः than पदशः. But I may have to treat components in compound words separately. 

Actually अष्टाध्यायी does contain some तिङन्त-s also, though very few. Those studies will rather be धातुशः than तिङन्तशः.

*Note, the mention “1’4’14 सि 29 संज्ञाप्रकरणे”, contains the सूत्रक्रमाङ्क 1’4’14 followed by the paragraph-number सि 29 in सिद्धान्तकौमुदी and also title of the प्रकरणम् the chapter, e.g. संज्ञाप्रकरणे.

This note is, as such, a general introductory on my plan for this study.

महान्तः संदर्भग्रन्थाः Major References –

  1. सिद्धान्तकौमुदी – वासुदेव-लक्ष्मणशास्त्री-पणशीकर-महाभागेन संपादिता /
  2. पाठक-चित्राव-वर्ययोः रचितः अष्टाध्यायी-शब्दकोशः (Word Index) <https://ia600307.us.archive.org/27/items/5990010905076WordIndexToPaniniSutraPathaAndParisistasVidyanidhiSiddheshvarshastr/Pathak%20and%20Chitrao%2C%20Word%20Index_1935%20DLI5990010905076.pdf> अत्र प्रापणीयः
  3. अभ्यंकर-शुक्ल-वर्ययोः Dictionary of Sanskrit Grammar संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशः /<http://lukashevichus.info/knigi/abhyankar_shukla_sans_gram_dic.pdf> अत्र प्रापणीयः /

शुभमस्तु !

-o-O-o-

अष्टाध्यायीपदाभ्यासे – 1

अष्टाध्यायीपदाभ्यासे (1) अ-इति पदम्   

(अधः सूत्रक्रमाङ्कस्य पश्चात् यः सि.-क्रमाङ्कः सः सिद्धान्तकौमुद्याः)  

I just got an idea of studying every पदम् in अष्टाध्यायी, to understand, in what all shades, one comes across the पदम् in अष्टाध्यायी. To compile the study, it was easier to do it mostly in Sanskrit.

It was logical to start the study with the study of अ-इति पदम्. I got great help from Ref. (3) in particular. But my arrangement is different. Hope, it is better articulated.

संदर्भग्रन्थाः Bibliography –

  1. सिद्धान्तकौमुदी – वासुदेव-लक्ष्मणशास्त्री-पणशीकर-महाभागेन संपादिता /
  2. पाठक-चित्राव-वर्ययोः रचितः अष्टाध्यायी-शब्दकोशः (Word Index) <https://ia600307.us.archive.org/27/items/5990010905076WordIndexToPaniniSutraPathaAndParisistasVidyanidhiSiddheshvarshastr/Pathak%20and%20Chitrao%2C%20Word%20Index_1935%20DLI5990010905076.pdf&gt; अत्र प्रापणीयः
  3. अभ्यंकर-शुक्ल-वर्ययोः Dictionary of Sanskrit Grammar संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशः /<http://lukashevichus.info/knigi/abhyankar_shukla_sans_gram_dic.pdf&gt; अत्र प्रापणीयः /

  1. वर्णमालायाः शिवसूत्रेष्वपि प्रथमः वर्णः – अक्षराणामकारोऽस्मि (गीता 10’33)
  2. कण्ठ्यः स्वरः
  3. अत् – अत् = अ-इत्येव / अत् इति अष्टाध्याय्यां पारिभाषिका संज्ञा / अत् इति शब्दः अनेकेषु सूत्रेषु / तस्य विवेचनं स्वतन्त्रतया /
  4. उच्चाराः – अकारस्य उच्चारणम् अष्टादशम् – मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः (1’1’8 सि. 9) ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः (1’2’27 सि. 4) उच्चैरुदात्तः (1’2’29 सि. 5) नीचैरनुदात्तः (1’2’30 सि. 6) समाहारः स्वरितः (1’2’31 सि. 7) इत्येतैः सूत्रैः /
  5. अवसानसूचकः – अ अ इति (8’4’68, सि. 11) / एकस्य विवृतत्वात् अपरस्य संवृतत्वात् संध्यभावः /
  6. आगमः (अट्) – लुङ्-लङ्-लृङ्-क्ष्वडुदात्तः (6’4’71, सि. 2206) / लुङ्-लङ्-लृङ्-क्षु अट् उदात्तः / लुङ्-लङ्-लृङ्-एषु परेषु अङ्गस्य अडागमः स्यात् स च उदात्तः /
    1. अट् इति आगमः एकः न तु प्रत्याहारः /
    2. अडागमस्य उल्लेखः अनेकेषु सूत्रेषु / अतः तस्य विवेचनं स्वतन्त्रतया यथानुक्रमेण /
  7. अ-कारस्य आदेशाः
    1. वृद्धिरेचि (6’1’88 सि. 72) – यथा देवस्य ऐश्वर्यम् इति देवैश्वर्यम् (देव+ऐश्वर्यम्)
    2. आद्गुणः (6’1’87 सि. 69) – अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुणादेशः स्यात्संहितायाम् / यथा उपेन्द्रः (उप+इन्द्रः)
    3. अकारस्य वृद्धिः आकारः / यथा मम ⇒ मामकः (मम अयमिति मामकः क-इति तद्धित-प्रत्ययः) / गङ्गा ⇒ गाङ्गमम्बु (गाङ्गम् अम्बु), गङ्गायाः इदमिति गाङ्गम् / *गाङ्गम्-इति पदस्य सिद्धिः श्रीमता एच्-एन्-भट-महोदयेन मह्यं विविक्ता / कतिचिद्दीर्घम् विवेचनं तेषाम् / अत्र न सुकरम् / 
    4. अकारः आकारस्य गुणः / यथा गङ्गा ⇒ सप्तगङ्गम् (गङ्गा सप्तधा यत्र तत् सप्तगङ्गम् क्षेत्रम्) *श्रीमता एच्-एन्-भट-महोदयेन मह्यं विविक्तं यत् सप्तगङ्गम् इत्यत्र गुणादेशः न / अतोऽम् (7’1’24 सि. 309) इति सूत्रानुसारेण अतः (अकारस्य) अम्-इति आदेशः / कतिचिद्दीर्घम् विवेचनं तेषाम् / अत्र न सुकरम् / 
  8. प्रत्ययः – अ-इति प्रत्ययः
    1. अ प्रत्ययात् (3’3’102, सि. 3279) – प्रत्ययान्तधातुभ्यः इच्छार्थे स्त्रियाम् अ-प्रत्ययात् (भवति) / अ-वर्णः प्रत्ययः इति युज्यते इति सूचितम् अस्मिन् सूत्रे / यथा कृ ⇒ (सनि) चिकीर्ष ⇒ (स्त्री.) चिकीर्षा / पुत्रकाम्य (पुं.) ⇒ पुत्रकाम्या (स्त्री.) /
    2. अ साम्प्रतिके (4’3’9, सि. 1379) – मध्यार्थे अ-प्रत्ययेन मध्यशब्दात् यथा नातिदीर्घं नातिह्रस्वं मध्यं काष्ठम् / नात्युत्कृष्टो नात्यवकृष्टो मध्यः वैयाकरणः / मध्या स्त्री /
    3. अ च (4’3’31, सि. 1404) – अमावास्या-शब्दात् अकारप्रत्ययः स्यात् /
    4. लुङ्-लकारस्य लक्षणे चङ् (3’1’48 सि. 2312) अङ् (3’1’52 सि. 2438) /
    5. अ-इत्येव प्रयुज्यमाणाः श (3’1’77 सि. 2534) शप् (3’1’68 सि. 2167) इति विकरणप्रत्ययौ /
    6. अ-इत्येव प्रयुज्यमाणाः कृत्-प्रत्ययाः अङ्, अच्, अञ्, अण्, क, ख घञ् ट, ड, ण  इत्यनेके तृतीये अध्याये /
    7. अ-इत्येव प्रयुज्यमाणाः तद्धित-प्रत्ययाः अच्, अञ्, अण् अ इत्यनेके चतुर्थ-पञ्चमाध्याययोः /
    8. अ-इत्येव प्रयुज्यमाणाः उणादि-प्रत्ययाः अन्, अल् क, कन्, ट, टन्, ड  इत्यनेके /
    9. अ-इत्येव प्रयुज्यमाणाः समासान्तिकाः अ, अच्, डच्, टच्, षच् ष अप् अञ्, (5’4’73 तः 5’4’121 पर्यन्तेषु)
    10. प्रत्येकस्य प्रत्ययस्य विवेचनमनेकेषु सूत्रेषु / अतः तेषां विवेचनं स्वतन्त्रतया यथानुक्रमेण /
  9. प्रत्याहारेषु – अ-वर्णः अधोनिर्दिष्टेषु पञ्चसु प्रत्याहारेषु /
    1. अक्अक्-इत्यस्मिन् प्रत्याहारे अ-इ-उ-ऋ-लृ-इति वर्णाः यथा सूत्रे -अकः सवर्णे दीर्घः (6’1’101, सि. 85) – सवर्ण-संहितायां सर्वेषाम् एकादेशेन दीर्घः एव / अत्र अ+अ, अ+आ, आ+अ, आ+आ एतासु सर्वासु संहितासु आ-इत्येव एकादेशः / तथैव इ-कारस्य, उ-कारस्य, ऋ-कारस्य लृ-कारस्य च /
    2. अच् – अच्- प्रत्याहारे सर्वे स्वराः यथा सूत्रे – नाज्झलौ (1’1’10, सि. 13) – न अच्-हलौ /
    3. अण् – अण्-प्रत्याहारे
      1. प्रायः अ-इ-उ-वर्णाः / यथा सूत्रे – अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः (1’1’69, सि. 14) – अण्-उत्-इत्-सवर्णस्य च अप्रत्ययः /
      2. अथवा सर्वे स्वराः अन्तस्थाश्च – यथा सूत्रे –
    4. अल् – यथा सूत्रे – अलोन्त्यस्य (1’1’52 सि. 42) – अल्-इति प्रत्याहारे सर्वे वर्णाः /
    5. अश् – अश्-प्रत्याहारे सर्वे स्वराः सर्वे अन्तस्थाः अनुनासिकाः सर्वाणि मृदुव्यञ्जनानि च / यथा सूत्रे – भोभगोऽघोऽपूर्वस्य योऽशि (8’3’17)
    6. प्रायः सर्वे प्रत्याहाराःबहुषु सूत्रेषु  / अतः तेषां विवेचनं स्वतन्त्रतया यथानुक्रमेण /
  10. संहितायाम्
    1. अच्-सन्धिषु
      1. अ-इति पूर्ववर्णः / यथा
        1. आद्गुणः (6’1’87 सि. 69) – अ-वर्णात् अचि परे पूर्वपरयोः गुणैकादेशः / यथा उपेन्द्रः /
        2. वृद्धिरेचि (6’1’85, सि. 72) / वृद्धिः एचि / आत्-परे एच्-वर्णेषु सत्सु वृद्धिः / यथा कृष्णैकत्वम् देवैश्वर्यम् /
        3. एत्येधत्यूठ्सु (6’1’86, सि. 73) (काशिकायाम् सिद्धान्तकौमुद्यां च 6’1’89 ?) – एति-एधति-ऊठ्-इत्येतेषु ये आदिवन्तः अचः तेषाम् पूर्वं अ-वर्णे सति पूर्वपरयोः एकादेशः वृद्धिश्च / यथा उप+एति = उपैति, प्र+ऊढ = प्रौढ /
      2. अ-इति परवर्णः / यथा
        1. इको यणचि (6’1’77, सि. 47) – इकः यण् अचि / अचि इति अचः परवर्णाः इति निर्देशः /
          1. अत्र अच् इति अकारान्वितः प्रत्याहारः / एतादृशाः अ-कारान्विताः अनेके प्रत्याहाराः / किञ्चित् विवेचनं निम्नम् /
        2. एचोऽयवायावः (6’1’78 सि. 61)
        3. एङः पदान्तादति (6’1’109 सि. 86) – पदान्तात् एङः अति परे पूर्वरूपम् एकादेशः स्यात् / यथा हरेऽत्र विष्णोऽव / अत्र अ-कारस्य लोपः एव / तथापि अयं लोपः “लोपः शाकल्यस्य (8’3’19 सि. 67)” इति सूत्रेण न / अ-कारदर्शकः अवग्रहः प्रायः युज्यते तथापि योजनीयः एव इति न /
    2. हल्-सन्धिषु
      1. कस्यापि व्यञ्जनस्य परे यः अकारः सः तत् व्यञ्जनम् अकारयुक्तं करोति / यथा अहम् + अस्मि = अहमस्मि /
        1. अकारपूर्वं व्यञ्जनं यदि ङ् वा ण् वा न् वा तदा तेषामेव आगमः तेन द्वित्तम् / अत्र सूत्रम् “ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (8’3’32 सि. 134) / यथा कुर्वन् + अस्मि = कुर्वन्नस्मि /
    3. विसर्गसन्धिषु
      1. अ-इति पूर्ववर्णः परवर्णः च ⇒ (अ + विसर्गस्य उ = ओ) / परवर्णे स्थितस्य अकारस्य लोपः / लुप्तः अकारः अवग्रहेण निर्दिश्यते / यथा सः + अहम् = सोऽहम्
      2. अ-इति पूर्ववर्णः अन्यः कोऽपि स्वरः परवर्णः ⇒ विसर्गस्य लोपः / यथा अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच
      3. अन्यः कोऽपि स्वरः पूर्ववर्णः अ-इति परवर्णः ⇒
        1. विसर्गस्य लोपः / यथा बालाः + अत्र = बाला अत्र “लोपः शाकल्यस्य (8’3’19 सि. 67)” इति सूत्रेण /
        2. विसर्गस्य य-कारः “भोभगोऽघोऽपूर्वस्य योऽशि (8’3’17)” इति सूत्रेण / यथा बालाः अत्र = बालाय् अत्र
          1. बालाय् अत्र = बालायत्र (?) / बालाय्यत्र (?)  
  11. नञर्थे समासेषु
    1. नञ्-समासेषु (नलोपो नञः 4’3’73 सि. 757) / यथा अप्रत्ययः (1’1’69, सि. 69) अकर्मकः [अतिङ् (कृदतिङ्ग् (3’1’93, सि. 374)] एतादृशाः अनेके सामासिकाः शब्दाः अनेकेषु सूत्रेषु / तेषां विवेचनं स्वतन्त्रतया यथानुक्रमेण /  

अस्मिन्नभ्यासे (1’1’8 सि. 9), (1’1’10, सि. 13) (1’1’52 सि. 42) (1’1’69, सि. 14) (1’2’27 सि. 4), (1’2’29 सि. 5), (1’2’30 सि. 6), (1’2’31 सि. 7) (3’1’48 सि. 2312) (3’1’52 सि. 2438) (3’1’68 सि. 2167) (3’1’77 सि. 2534) (3’1’93, सि. 374) (3’3’102, सि. 3279) (4’3’9, सि. 1379) (4’3’31, सि. 1404) (4’3’73 सि. 757) (5’4’73 तः 5’4’121 पर्यन्तानि) (6’1’77, सि. 47) (6’1’78 सि. 61) (6’1’85, सि. 72) (6’1’87 सि. 69) (6’1’88 सि. 72) (6’1’86/89(?), सि. 73) (6’1’101, सि. 85) (6’1’109 सि. 86) (6’4’71, सि. 2206) (8’3’17) (8’3’19 सि. 67) (8’3’32 सि. 134) (8’4’68, सि. 11) एतैः त्रिंशदधिकैः (30+) सूत्रैः विवेचनम् /

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Adverbs in Sanskrit

Adverbs are one of the eight parts of speech, viz. (1) noun (2) pronoun (3) adjective (4) verb (5) adverb (6) preposition (7) conjunction (8) interjection.

Adverbs again are of different types – adverbs of manner, time, condition, (reason, purpose), place.

In a sentence they can be identified as answers to the four interrogatives – how, when, why, where.

In a sentence adverbs could be specific words such as “fast”, “suddenly” or there can be adverbial phrases such as “in the morning”. In a complex sentence, there can be adverbial sub-clauses.

In the grammar of Indian languages, the terminology for “adverb” is क्रियाविशेषण. But in the grammar of Sanskrit, there is no such term as क्रियाविशेषणम्. If so, are there no adverbs in Sanskrit ? There have to be. Every language has to have adverbs. If Sanskrit also has adverbs, but they are not called क्रियाविशेषणम्, what is the Sanskrit terminology ?

Actually, even in English grammar “adverb”s are not a class of words. In the phrase “in the morning”, “in” is a preposition, “the” is an article (a type of preposition), “morning” is a noun. Yet the total phrase “in the morning” is adverbial. So, parts of speech are not classes of words.

A word or a phrase or a clause in a sentence becomes that part of speech, depending upon what role it is performing.

We also know however, that nouns and pronouns are different classes of words. So words are of different classes.

In “cold water” the word “cold” is adjective of “water”. In “I am having cold”, “cold” is noun. In “It is so cold here” cold is adverbial. That raises a question, “What class of word is the word “cold” ?

I think great confusion is caused by them being called as parts of speech. A “class of a word” and a “part of speech” ought to be understood as different grammatical concepts. But when I search on the internet for explanation of “classes of words” I get “classes of words (or parts of speech)”.  Isn’t this wrong ?

Since adverbs perform adverbial functions, it would be good to understand what the adverbial functions are. Basically an adverb adds to the verb, i.e. it gives more information about the action connoted by the verb. The additional information will be answers to four interrogatives – how, when, why, where कथम् कदा किमर्थम् कुत्र.

Now, adverbs do not undergo any inflection, even when other words in a sentence may. For example He walks fast (singular) सः वेगेन चलति (एकवचनम्) They walk fast (plural) ते वेगेन चलन्ति (बहुवचनम्) A word, which does not undergo any inflection are called as indeclinable अव्ययम्. Is वेगेन an indeclinable ? It is already declined from the root word वेग. In Sanskrit declensions of words are obtained by affixing suffixes प्रत्यय-s. Should that mean that indeclinables are words, which do not have any प्रत्यय-s affixed ?

By the above, we have following questions to explore –

(1) What are अव्यय-s, the indeclinables ?

(2) How are adverbs related to अव्यय-s ?

(3) Are there adverbs other than अव्यय-s ? If yes, where and how does one get them ?

  1. In अष्टाध्यायी अव्ययम् is defined by the सूत्रम् – स्वरादिनिपातमव्ययम् (1’1’37) – Note, here स्वरादि does not mean beginning with a vowel (स्वर+आदि) It means स्वर्+आदि, rather स्वः-आदि i.e. स्वः &c. There are two exhaustive lists of अव्यय-s in गणपाठ* – Note, study about गणपाठ* is linked here.
    1. स्वरादि-list with reference to (1’1’37) beginning with स्वर्
    2. चादि-list beginning with च, with reference to चादयोऽसत्त्वे (1’4’57).
    3. Words in these lists do not have any explicit  प्रत्यय-s and stay indeclinable. Hence they are अव्यय-s very truly.
    4. These lists include conjunction-pairs of अव्यय-s such as यथा-तथा (so .. as) यदा-तदा (when … then) यदि-तर्हि (If .. then) यतः-ततः (because .. hence) यत्र-तत्र (where .. there).  These are adverbial.
      1. But there are also in these lists words which are conjunctions, which are non-adverbial, e.g. च वा अथवा किंवा परन्तु अपि
    5. These lists also contain interjections (or exclamatories) such as हे, भोः, उ, उत, अहो, बत, रे etc. Interjections are often not connected with the sentence. They hence would not be adverbial.
    6. These lists also contain interrogatives, which are considered to be adverbial in English grammar.
    7. In these lists there are words, which are adverbial forthright, e.g. अद्य ह्यः श्वः अत्र तत्र सर्वत्र अन्यत्र सदा अधुना इदानीम् तदानीम् प्रातः सायम् पुरा अनन्तरम् etc.
    8. It seems, it would be good to to sort out the स्वरादि-s and चादि-s into four data-classes viz. Adverbial conjunctions, non-adverbial conjunctions, adverbs and interjections.
  2. अव्ययीभावः – One comes across this word अव्ययीभावः in as many as eight सूत्र-s in अष्टाध्यायी 1’1’41, 2’1’5, 2’4’18, 2’4’83, 4’3’59, 5’4’107, 6’2’121, 6’3’80. Note, अव्ययीभावः means the sense of being indeclinable, though not exactly undeclined or indeclinable. For example “everyday” = प्रतिदिनम् (दिने दिने प्रतिदिनम्) अव्ययीभाव-words are mostly adverbial.
  3. कारके (1’4’23) – Adverbials can also be obtained by declining a word in a case-form कारके by affixing विभक्ति-प्रत्यय-s. In English, prepositions to, unto, with, by, for, from, in, at, on, upon, above, under, etc. help composing adverbial phrases. In Sanskrit कारक case-forms are six –
    1. कर्तृकारका प्रथमा the first case is used for subject words.
    2. कर्मकारका द्वितीया 2’3’2, 2’3’8 the second case, e.g. “Goes home” गृहं गच्छति
    3. करणकारका तृतीया 2’3’18 the third case e.g. “walks fast” वेगेन चलति
    4. सम्प्रदाने चतुर्थी 2’3’13 the fourth case e.g. “pleads for peace” शान्तये आह्वयते
    5. अपादाने पञ्चमी 2’3’28 the fifth case, e.g. “outside of house” गृहात् बहिः
    6. अधिकरणे सप्तमी 2’3’36 the seventh case e.g. “sits on the throne” सिंहासने उपविशति.
      1. As has been explained above by examples, adverbials can be obtained in case-forms विभक्ति-s, द्वितीया to पञ्चमी and सप्तमी.
      2. Although I have not any example of प्रथमा विभक्ति in the adverbial sense, adjectival word in neuter gender, singular often become adverbial, e.g He walks fast सः द्रुतम् चलति.
      3. So, we can say that the कारक-concept, as is set in case-forms विभक्ति-s in Sanskrit is substantially the adverbial concept.
      4. This discussion of case-forms विभक्ति-s does not include the sixth case षष्ठी विभक्ति. This is because षष्ठी विभक्ति connects two or more nouns, adjectives etc. and concerned words would suffer change in form, in concordance with each other, e.g. sword of a soldier सैनिकस्य खड्गम् swords of soldiers सैनिकानां खड्गानि. The word “soldier” becoming plural will cause the word “sword” also to become plural.
  4. In Sanskrit certain verbal suffixes कृत्-प्रत्यय-s also give adverbial effect e.g. ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत्. Here the क्त्वा-प्रत्यय in कृत्वा acts as a conjunct between two actions – (i) ऋणं कृत्वा get loan (if you have to, but) (ii) घृतं पिबेत् do enjoy ghee.
  5. There are also two special constructs in Sanskrit known as सति-सप्तमी and सच्छष्ठी. They make adverbial clauses. For example
    1. इत्थं विचारयति कोषगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार = just when the honeybee in the bosom of the lotus flower was engrossed in such thoughts, alas, an elephant uprooted the lotus. Note, all the words विचारयति कोषगते द्विरेफे are in the seventh case सप्तमी विभक्ति and they make an adverbial sub-clause of time, English translation of this is the long-winding “just when the honeybee in the bosom of the lotus flower was engrossed in such thoughts”.
    2. यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः (गीता 2’69) – Here पश्यतो मुनेः (पश्यतः मुनेः) both words – one verbal derivative, the other the subject-word of that verbal derivative – both are in षष्ठी विभक्ति Here पश्यतः मुनेः is in the style of a sub-clause, यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः means, when all the world is awake, it is night (idiomatically) for the sage who is seeing. Note
      1. यस्यां जाग्रति भूतानि is adjectival clause qualifying the word निशा
      2. सा निशा = is the main clause
      3. पश्यतो मुनेः = is adverbial phrase of time.
  6. Among numerical words also there are adverbials, e.g. “He stood first”. “First” is a definite number. But in “He came last”, “last” is indefinite. Actually “first” “last” are basically adjectival, but in these example-sentences they are adverbial.

As such grammar of Sanskrit, अष्टाध्यायी in particular, is the science of formatting words, such that the formatted words become parts of speech. Adverbial is also an essential aspect of speech. I have been able to identify as above, six different ways available in Sanskrit for fulfilling this aspect.

शुभमस्तु !

-o-O-o-