अष्टाध्याय्यां संज्ञाः – Nominations in अष्टाध्यायी 

One does not find in अष्टाध्यायी, classification of सूत्राणि, the way they are classified  by later grammarians in six types – १ संज्ञासूत्राणि २ परिभाषासूत्राणि ३ अधिकारसूत्राणि ४ विधिसूत्राणि ५ नियमसूत्राणि ६ अतिदेशसूत्राणि 

It is contended that संज्ञासूत्राणि are 91 out of total 3983 सूत्राणि. 

What basically is a संज्ञा ? What then is a संज्ञासूत्रम् ? 

One meaning of संज्ञा is ‘definition’. If so, संज्ञासूत्रम् is such सूत्रम्, wherein there is definition of a grammatical terminology. For example, 

  • सुप्तिङन्तं पदम् (१-४-१४) defines that whatever has सुप् or तिङ् at its ending is a पदम्.

But what is a सुप् ? What is a तिङ् ?

  • सुप् is a nomination संज्ञा for any element of स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्‌ (४-१-२)
  • तिङ् is a nomination संज्ञा for any element of तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३-४-७८) 

How does one know सुप् and तिङ् are such nominations ? One cannot find this in any regular Sanskrit dictionary, because these nominations are coined by पाणिनि for composing सूत्राणि of अष्टाध्यायी. He has very much declared how he has coined such nominations. The सूत्रम् of such declaration. is आदिरन्त्येन सहेता (१-१-७१) meaning अन्त्येन इता सह आदिः i.e. a letter at the beginning आदिः with an ending अन्त्य letter, which is an end-marker इत्. Later grammarians call this as अनुबन्धः. Note 

  • सूत्रम् (४-१-२) begins with सुँ and has प् at the end, which is the end-marker. There are 21 सुँप्-elements here (सुँ-औ-जस्) (अम्-औट्-शस्) (टा-भ्याम्-भिस्) (ङे-भ्याम्-भ्यस्) (ङसिँ-भ्याम्-भ्यस्) (ङस्-ओस्-आम्) (ङि-ओस्-सुप्) 
  • Note स्वौ is सुँ+औ, ट्छष्टा is ट्+शस्+टा. These are सन्धि-s employed, making the सूत्रम् read as a single compound word.
  • सूत्रम् (३-४-७८) also begins with ति and has ङ् at the end, which is the end-marker. There are 18 तिङ्-elements here (तिप्-तस्-झि) (सिप्-थस्-थ) (मिप्-वस्-मस्) (त-आताम्-झ) (थास्-आथाम्-ध्वम्) (इड्-वहि-महिङ्)
  • Note first nine are तिङ्-elements for परस्मैपदिनः तिङन्ताः, next nine are तिङ्-elements for आत्मनेपदिनः तिङन्ताः
  • Many of these elements are also given names, nominations coined using the आदिरन्त्येन सहेता-technique, which means that each has an आदिः with an ending अन्त्य letter, which is an end-marker इत्

Now what is an end-marker इत् ? 

There are seven types of इत् specified in as many सूत्राणि.

१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्

१.३.३ हलन्त्यम्

१.३.४ न विभक्तौ तुस्माः 

१.३.५ आदिर्ञिटुडवः 

१.३.६ षः प्रत्ययस्य 

१.३.७ चुटू 

१.३.८ लशक्वतद्धिते

Note सूत्रम् .३.specifies that a तुस्म् हलन्त्यम् in विभक्तौ is not to be considered to be इत्, even if it is हलन्त्यम्.

I have used above, the word ‘nomination’, giving a name or a given name or a coined name. संज्ञा is Sanskrit word for nomination. If so, संज्ञासूत्रम् is such सूत्रम् where a nomination is used in a specific sense. By that संज्ञासूत्राणि are of two types 

  • Those सूत्राणि wherein there is definition संज्ञा of a grammatical term, i.e. संज्ञा of a संज्ञा. 
  • Those सूत्राणि where a nomination संज्ञा is used in a specific sense. 

The word संज्ञा itself connotes both these aspects, because सम्यक् समीचीनंश्च ज्ञायते अनया इति संज्ञा i.e. संज्ञा gives a clear and comprehensive understanding. Donald Trump is संज्ञा of Donald Trump, because it gives a clear and comprehensive understanding of the person Donald Trump. 

The very first सूत्रम् in अष्टाध्यायी – वृद्धिरादैच् (..) is वृद्धिः आत् ऐच् meaning ‘what one finds in आत् and ऐच् is वृद्धिः’. The सूत्रम् defines what वृद्धिः is. So, it is a संज्ञासूत्रम्. But it defines वृद्धिः in terms of two other संज्ञा-s आत् and ऐच्. 

  • आत् means आ only, because त् at the end of आत् is हलन्त्यम् and hence is an इत् an end-marker. But a संज्ञा आत् has only आ in it. Coining a संज्ञा with only one beginning element is justified by सूत्रम् – तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०).  
  • ऐच् means beginning with ऐ until the end-marker च्. There is शिवसूत्रम् # ४ ऐ-औ-च्. So ऐच् means ऐ and औ. ऐच् is a संज्ञा coined by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to शिवसूत्रम् # ४ ऐ-औ-च्. Grammarians later than पाणिनि in their commentaries on अष्टाध्यायी have coined a संज्ञा ‘प्रत्याहारः’ for all संज्ञा-s, which can be coined by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to शिवसूत्राणि. 
  • Note, प्रत्याहारः is not a पाणिनीया संज्ञा, not a संज्ञा coined by पाणिनि.
  • When studying अष्टाध्यायी and commentaries on अष्टाध्यायी, it would help to be clear about which one is a पाणिनीया संज्ञा and which one is coined by later commentators.

The सूत्रम् – तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०) seems to have been used primarily to denote singular vowels. Having said that, 

  • इत् means the name-coining tool as detailed in सूत्राणि (१-३-२) to (१-३-८). 
  • But see (६-३-२८) इद्वृद्धौ (इत् वृद्धौ) Here इत् means letter इ used as a substitute आदेशः. 
  • It is rather intriguing that the same word संज्ञा such as इत् is used with different meanings.

About इत् there is an exhaustive detail given in Abhyankar-Shukla’s Dictionary of Sanskrit Grammar 

इत् 1 इत् 2 इत् 3
इत् 4 इत् 5 इत् 6

Also अच् is a प्रत्याहारसंज्ञा obtained by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to  शिवसूत्राणि (१ to ४) and by that अच् connotes the set of all vowels. Just for additional information, note that

  • अच् is also a कृत्-प्रत्ययः see ३.१.१३४ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः. 
  • अच् is also a धातुः अच् (अचति-ते) अचुँ गतौ याचने च भ्वादिः, उभयपदी, सकर्मकः 

The gist is still that Singular vowels are named by a संज्ञा for each, comprising the vowel and the end-marker त्, based on  तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०). So अत् is संज्ञा for अ, आत् is संज्ञा for आ, इत् is संज्ञा for इ, ईत् is संज्ञा for ई, उत् is संज्ञा for उ, ऊत् is संज्ञा for ऊ, एत् is संज्ञा for ए, etc. See ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम् (१-१-११). Here ईत्, ऊत्, एत् exactly connote ई, ऊ, ए. 

  • उत् is संज्ञा for उ as in उदोष्ठ्यपूर्वस्य (७-१-१०२)
  • Note उत् is also a प्रादिः/उपसर्गः listed in the गणपाठः of सूत्रम् – प्रादयः (१-४-५८)

But I do not see तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०) used to make संज्ञा-s for singular consonants. For singular consonants, there seem to be different patterns. 

  • In तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०) the consonant त् is made त्+अ =त. 
  • In सूत्रम् छे च (६-१-७३) छे is सप्तम्येकवचनम् of छ which is संज्ञा for छ्. So in छे च, the प्रातिपदिकम् छ is vowel-ending, rather, अ-ending, similar to त for त् in तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०). 
  • But in तोर्लि (८-४-६०) लि is सप्तम्येकवचनम् of ल्. Here, the प्रातिपदिकम् is ल् the consonant itself.

There are many प्रत्याहारसंज्ञा-s for sets of consonants. हल् is a प्रत्याहारसंज्ञा obtained by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to  शिवसूत्राणि (५ to १४) and embraces all consonants. 

  • कु is संज्ञा for all consonants of क-वर्ग. 
  • चु is संज्ञा for all consonants of च-वर्ग
  • टु is संज्ञा for all consonants of ट-वर्ग
  • तु is संज्ञा for all consonants of त-वर्ग
  • पु is संज्ञा for all consonants of पु-वर्ग

The technique of coining these संज्ञा-s कु, चु, टु, तु, पु is by सूत्रम् – अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः (१-१-६९). In १.३.७ चुटू there is even इतरेतर-द्वन्द्व-समासः of चु and टु

  • As such उपदेश-संज्ञा is used directly in १.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्. It certainly is an important grammatical term and merits definition. But maybe पाणिनि thought it fit to use it directly, because, maybe, it was prevalent already in Sanskrit grammar.  पाणिनि was of course not the first and only grammarian. In अष्टाध्यायी itself पाणिनि has made reference to many other grammarians शाकल्य, शाकटायन, etc., mostly his predecessors, not contemporaries. 
  • संज्ञा विभक्तिः (see १.३.४ न विभक्तौ तुस्माः) encompasses both सुप्-प्रत्ययाः and तिङ्-प्रत्ययाः though, in common parlance विभक्तिः is related with सुप्-प्रत्ययाः.

In Sanskrit every धातु, every प्रत्ययः has a व्याकरणीया संज्ञा. Fox example 

  • व्याकरणीया संज्ञा of धातुः गम् is गम्लृं.  
  • धातुः कृ has व्याकरणीया संज्ञा as कृञ् when ५ उ. and डुकृञ् when ८ उ. 
  • There must be some coding system, by which the व्याकरणीयाः संज्ञाः for different धातु-s are coined. I do not know whether the coding system has been decoded. It is obvious that the coining employs इत्-सूत्राणि (१-३-२) to (१-३-८). In actual usage all इत्-s are to be dropped as dictated by १-३-९ तस्य लोपः.
  • Many संज्ञाः have more than one इत्-s. See in डुकृञ् there is डु as per १.३.५ आदिर्ञिटुडवः and ञ् is as per १.३.३ हलन्त्यम्
  • Some प्रत्ययाः have व्याकरणीयाः संज्ञाः, which are null sets, i.e. every component of the संज्ञा suffers लोपः. So nothing actually affixes. For example प्रत्ययः क्विन्. Note क्विन् is क्-व्-इं-न्
  • क् is इत् as per १.३.८ लशक्वतद्धिते and suffers लोपः by १-३-९ तस्य लोपः
  • व् is अपृक्त as per वेरपृक्तस्य (६-१-६७) and suffers लोपः by (६-१-६६)
  • इं is इत् as per १.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत् and suffers लोपः by १-३-९ तस्य लोपः
  • न् is इत् as per १.३.३ हलन्त्यम् and suffers लोपः by १-३-९ तस्य लोपः
  • Isn’t it amazing that पाणिनि thought of composing a व्याकरणीया संज्ञा which is a null set and becomes a good example of that concept in mathematics, in respect of which, a google search on ‘history of set theory in mathematics’ says “.. Set theory, however, was founded by a single paper in 1874 by Georg Cantor:  ..” !

When discussing उत् as a व्याकरणीया संज्ञा, it has been mentioned earlier that उत् has different meanings in different contexts, as per Sutra List for उत् obtainable at <https://www.ashtadhyayi.com/wordindex/#word=%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D>

The compilation <https://www.ashtadhyayi.com/wordindex/> is virtually a dictionary of अष्टाध्यायी. 

It comes to mind that it would be useful to compile sort of a thesaurus, निघण्टुः or अमरकोशः of अष्टाध्यायी, especially for धातुपाठः. The idea is to know all the धातवः, which have the same meaning, e.g. गतौ.  

Since अष्टाध्यायी has only सूत्राणि and a सूत्रम् has to be अल्पाक्षरम्, one may think that there would be hardly any तिङन्तम् or कृदन्तम् serving the verbal function. But there are तिङन्ताः used as व्याकरणीयाः संज्ञाः. 

  • An interesting example is of तिङन्तम् करोति used by its सप्तम्येकवचनम् करोतौ in सम्पर्युपेभ्यः करोतौ भूषणे (६-१-१३७). Here करोति means any तिङन्तम् or कृदन्तम् obtained from धातुः कृ as in संस्कारः, संस्कृतम्, परिष्कृतिः, उपस्कारः (सोपस्कारः) 

I have compiled this write-up, just noting down the thoughts as they came to mind. I would like to recompose it to get clearer or ‘at-a-glance’ picture about questions such as ‘different techniques employed in अष्टाध्यायी for composing व्याकरणीयाः संज्ञाः’.  

****************

I am extremely indebted to the responses from संस्कृतविद्वांसः who spared their valuable time and offered valuable comments and suggestions on the above write-up. Here is now an attempt to extend the thoughts further, taking clues from the comments and suggestions. 

Students of Sanskrit often use books such as शब्दधातुरूपावलिः 

That arouses a curiosity – What is a शब्द ? 

I think the title शब्दधातुरूपावलिः has inherent a negative definition of शब्दः – what is not a धातुः or is not an अव्ययम् is a शब्दः 

In अष्टाध्यायी there is a सूत्रम् – (१-१-६८) स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा (Note, शब्दस्याशब्दसंज्ञा = शब्दस्य अशब्दसंज्ञा) 

  • The word अशब्दसंज्ञा is न शब्दसंज्ञा इति अशब्दसंज्ञा (नञ्-तत्पुरुषः)
  • So, स्वं रूपं शब्दस्य शब्दसंज्ञा न 
  • This also sounds to be a negative definition ! The important point is that it speaks of स्वं रूपम्. Every new-born child has a स्वं रूपम्. But that does not become the child’s संज्ञा. That स्वं रूपम् of the child शब्दसंज्ञा न. It is given a name and that given name becomes its संज्ञा.
  • The reason, why पाणिनि composed संज्ञा-s for every धातुः, for every प्रत्ययः, for every वर्णः, (अत् for अ, आत् for आ) for every other grammatical element, the reason of all that exercise seems to be embedded in this सूत्रम् – (१-१-६८) स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा.
  • If so, the word शब्द in this सूत्रम् cannot be limited to “what is not a धातुः or an अव्ययम् is a शब्दः”. Certainly every धातुः, every प्रत्ययः, every वर्णः, every other grammatical element has a स्वं रूपम् and merits to have a संज्ञा, which has to be given, which has to be coined.
  • Looks like in the process of composing अष्टाध्यायी, पाणिनि also did all that exhaustive work of composing all the संज्ञा-s.  He even composed a null set संज्ञा such as क्विंन् or thought of using a तिङन्तम् करोति as a संज्ञा, as he proceeded along, composing सूत्राणि of अष्टाध्यायी. He did compose or coin संज्ञा-s for sure.

One important aspect also covered in अष्टाध्यायी is phonetics, rather, phonology, because a scientific outlook is very evident. Is there any language other than Sanskrit, where it is analyzed that every vowel can be pronounced in 18 different ways ? अष्टाध्यायी does that and has संज्ञा-s for that – अनुनासिक (nasal; antonym अननुनासिक), (ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत), (उदात्त, अनुदात्त, स्वरित) 2*3*3 = 18. There are five सूत्राणि detailing this. 

१-१-८ मुखमासिकावचनोऽनुनासिकम् nasal or non-nasal

१-२-२७ ऊकालोऽझ्रस्वदीर्घप्लुतः (कालः i.e. length of time devoted – short, long, extra-long)

१-२-२९ उच्चैरुदात्तः (raised)

१-२-३० नीचैरनुदात्तः (stressed down) 

१-२-३१ समाहारः स्वरितः (level) 

There has been a fashion to undermine Sanskrit tradition as having been an oral tradition, implying that Sanskritists did not develop writing or did not promote writing or did not advocate writing. On the contrary, it should be appreciated that Sanskritists did recognize the limitations of writing, e.g. can we write every vowel in all 18 ways of its pronunciation ? 

The phonological thought can be referred back to the earlier discussion of the word शब्दः. In dictionaries, one finds many meanings of this word शब्दः. 

Etymologically one can decipher शब्दः as शप् इति (ध्वनिम्) ददातीति शब्दः (उपपद-तत्पुरुषः) Note 

  • शप् शपँ आक्रोशे भ्वादिः, उभयपदी, सकर्मकः, अनिट् 
  • शप् शपँ आक्रोशे दिवादिः, उभयपदी, सकर्मकः, अनिट् 

(a) In Apte’s dictionary

  • शप् – A technical term used by Pāṇini for the conjugational sign अ inserted between the root and the terminations of the conjugational tenses in the first class of roots.
  • शप् – ind. A particle and prefix implying assent or compliance.
  • शप् 1, 4 U. (शपति-ते, शप्यति-ते, शप्त) 1 To curse, execrate; … -Caus. (शापयति-ते) 1 To bind by an oath, conjure; शापित

(b) For this word शब्दः there is 4-columns-long detail in शब्दकल्पद्रुमः A couple of grammatically interesting details are

  •  (चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) क, शब्दयति । सोपसर्ग-स्त्वाविष्कृतौ मतः । प्रशब्दयति गभीरमत्यर्थं शिष्यः स्फुटीकरोतीत्यर्थः ।
  • पुं, (शब्द + भावे घञ् । यद्बा, शप आक्रोशे + “शाशपिभ्यां ददनौ ।” उणा ० ४ । ९७ । इति दन् । पकारस्य बकारः ।) श्रोत्रग्राह्यगुणपदार्थ-विशेषः । तत्पर्य्यायः । निनादः २ निनदः ३ ध्वनिः ४ ध्वानः ५ रवः ६ स्वनः ७ स्वानः ८ निर्घोषः ९ निर्हादः १० नादः ११ निःस्वानः १२ निःस्वनः १३ आरवः १४ आरावः १५ संरावः १६ विरावः १७ । इत्यमरः ॥

This etymological detail of the word शब्दः underscores the need to understand संज्ञा-s in अष्टाध्यायी from their etymological aspect. Actually study of Vedas can be a complete study only when they are studied by all six aspects षडङ्गाभ्यासः, शिक्षा phonetics निरुक्त etymology छन्द prosody ज्योतिष् auspicious time कल्प ritual व्याकरणम् grammar.These are mentioned in a couplet of verses ⇒ 

छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।

ज्योतिषामयनं चक्षुर्-निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।

शिक्षा घ्राणंस्तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । 

तस्मात्साङ्गमधीत्येव ब्रह्मलोके महीयते ॥ 

Another view of षडङ्गाभ्यासः is study of संहिता the text, पद the words, क्रम syntax, निरुक्त etymology, छन्द (phonetics and phonology + prosody + figures of speech) and व्याकरणम् grammar. The study can and should go further to delve deeper into भावार्थः, which are sort of summarized in the उपनिषदः. So, study of Vedas should also include study of उपनिषदः i.e. of भावार्थः. This logic applies to the study of any Sanskrit text. 

शुभमस्तु

-o-O-o-

 

 

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (4)

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (4)

सूत्राणि about व्यञ्जनसन्धयः are of course many more than the 12 mapped in the matrix cum Wenn diagram Not all सूत्राणि can be fitted here. Yet fitted is सूत्रम् (8) कुहोश्चुः 7-4-62 which has application प्रसङ्गविशेषतः Note कुहोश्चुः means substitution of वर्णाः कु (all of क्-वर्ग) and ह् by चु (appropriate वर्णाः of च्-वर्ग. e.g. इच्छार्थकानि of कृ are as चिकीर्षति. Forms of धातवः हा (जहाति) हु (जुहोति) have substitution of ह् by ज्. 

व्यञ्जनसन्धयः

सूत्रम् झयो होऽन्यतरस्याम् 8-4-62 applies to झय् as पूर्ववर्णः and ह् as परवर्णः Since झय् means 20 वर्गीयव्यञ्जनानि excepting the 5 अनुनासिकानि this applies to 20*1=20 instances. The सूत्रम् contains the word अन्यतरस्याम् meaning ‘alternatively’ or optionally. The domain of सूत्रम् झयो होऽन्यतरस्याम् 8-4-62 is in the ambit of the grey rectangles (6.2 to 6.5) of झलां जशोऽन्ते 8-2-39. Note also the four red strips (4.2 to 4.5) of चोः कुः 8-2-30 Some  good example is वाच्+हरिः → वाक्+हरिः (चोः कुः) → वाग्+हरिः (झलां जशोऽन्ते) → वाग्हरिः altly. वाग्घरिः (झयो होऽन्यतरस्याम्) Note परवर्णः ह् changes to घ् the fourth letter, aspirated soft of the same वर्गः as of the previous ग्. 

When studying Sanskrit verses, the first step is to do सन्धिविच्छेदाः or पदच्छेदाः In both these words there is an extra च् in the letter च्छे. One can appreciate that the extra च् happens in the natural course of pronunciation. प्रक्रिया for पद+छेदः is 

  • पद+छेदः = पदत् + छेदः  There is आगमः of त् by छे च 6-1-73 
  • त् changes to द् by झलां जशोऽन्ते 8-2-39) Hence पदद् +छेदः 
  • द् changes to ज् by  स्तोः श्चुना श्चुः 8-4-40 
  • ज् changes to च्  by खरि च 8-4-55. 

Hence पद+छेदः = पदच्छेदः. 

A सन्धिः of त्+श् also merits study. e.g. यत् + शोकम् The प्रक्रिया is 

  • पूर्ववर्णः त् changes to द् by झलां जशोऽन्ते (8-2-39)
  • द् changes to श् because of परवर्णः श् by स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40)
  • श् changes to च् because of परवर्णः श् by खरि च (8-4-55)
  • परवर्णः श् changes to छ् by शश्छोऽटि (8-4-63)
  • Hence यत्+शोकम् = यच्छोकम्

I admit that it is one thing to explain the प्रक्रिया by quoting related सूत्राणि. But if one was to ask a question “How do I know that I have to first apply सूत्रम् 8-2-39 ?” I think the answer is in my Wenn Diagram of (34*47=) 1598 cells, showing domains of a few select सूत्राणि. Actually the combination of पूर्ववर्णः त् and परवर्णः श् i.e.row of त् and column for श् leads one directly to the cell त्+श्, which is in the grey area of सूत्रम् झलां जशोऽन्ते with  स्तोः श्चुना श्चुः also mentioned in parenthesis. In these grey areas 

सूत्रम् खरि च (8-4-55) is also mentioned with yellow highlight color. This much about त् of त्+श् changing to च्. The श् of त्+श् also changes to छ् by शश्छोऽटि (8-4-63) Note this change happens, because श् is not just श् but शो.

I thought it good to discuss this यत्+शोकम् = यच्छोकम् because this  type of व्यञ्जनसन्धि is in गीता 2-8 twice in succession, see यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् This looks like a single 11-letter word, but splits as यत् शोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम्. Note उच्छोषणम् is also (उत्-शोषणम् = drying up). Actually, knowledge of सन्धि-rules is important for a student, not only for being able to make सन्धि-s, but also to be able to decipher Sanskrit txets. 

It ought to be noted that च्छो in उच्छोषणम् is त्+शो. But च्छे in पदच्छेदः is not त्+शे. Here च् has come in as आगमः because of छे. In उच्छोषणम् it is change आदेशः of त् to च् and of शो to छो. We studied that उत्+शोषणम् becomes उच्छोषणम् by the प्रक्रिया (अ) झलां जशोऽन्ते (8-2-39) (आ) स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) (इ) खरि च (8-4-55) (ई) शश्छोऽटि (8-4-63). I do not know of any book, which explains, how one jumps from 8-2-39 → 8-4-40 → 8-4-55 → 8-4-63. My Wenn diagram shows the sequence (8-2-39 to 8-4-40 to 8-4-55) together. But to realize that शश्छोऽटि (8-4-63) also applies and the प्रक्रिया becomes complete only after applying that, I think one needs to study अष्टाध्यायी completely and also learn the प्रक्रिया-s. Alternatively, one may study good number of Sanskrit texts and develop the skill to know that उच्छोषणम् is  उत्+शोषणम् but is not to be so split, because it is mandatory that उत्+शोषणम् is उच्छोषणम् only. But यच्छोकम् does split as यत् शोकम् and one can interpret it only by so splitting. There is an edition of गीता by गीताप्रेस, गोरखपुर giving पदच्छेदाः of every श्लोकः. In my YouTube videos on ‘Learning Sanskrit by Verses’ I always give पदच्छेदाः.

I cannot fit in all व्यञ्जनसन्धयः in the Wenn diagram. There is also the dilemma of which वर्णमाला be adopted, whether the one of dictionaries or of शिवसूत्राणि. सूत्रम् तोर्लि (8-4-59) would have a dispersed domain by वर्णमाला in शिवसूत्राणि. 

By the way, तोर्लि is also an interesting सूत्रम्. There is not much of a प्रक्रिया. For example तत्+लीनः = तल्लीनः Note if पूर्ववर्णः is any वर्णः of त-वर्ग and परवर्णः is ल्, the पूर्ववर्णः changes to ल्. Note if पूर्ववर्णः is न्, it changes to nasal ल्. So भवान्+लिखति = भवांल्लिखति

I think we should close the study of व्यञ्जनसन्धयः here. I guess, my Wenn-diagram of व्यञ्जनसन्धयः is a milestone contribution in the study of व्यञ्जनसन्धयः 

Also do view and listen to my YouTube video on this at https://youtu.be/L_aBPa0CXpc

WordPress has the facility to post comments. But I would urge upon readers to send comments directly to me to <sanskrit2601@gmail.com> 

शुभमस्तु ।

My photo for videos

 

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (3)

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (3)

In the matrix cum Wenn diagram presented in previous step # 26 व्यञ्जनसन्धयः (2) different rectan gles have been numbered from #1 to #9. सूत्रम् of some rectangle is at more than one places.  Some rectangles have more than one सूत्राणि. 

व्यञ्जनसन्धयः

List of सूत्राणि (i) प्रायः स्वरयुक्तं व्यञ्जनम् not a सूत्रम् (ii) हलोऽनन्तराः संयोगः 1-1-7 @ 2.1, 2.2, 2.3 (iii) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम् 8-3-32 (iv) चोः कुः 8-2-30 See 5 red strips 4.1 to 4.5(v) अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8-4-58 See 5.1, 5.2. Note 5.2 has a subset नश्छव्यप्रशान् 8-3-7 (vi) झलां जशोऽन्ते 8-2-39 @ 6.1 to 6.5. Note 6.4, 6.5 have 2.3, 8 (vii) झलां जश् झशि 8-4-53 (viii) स्तोः श्चुना श्चुः 8-4-40 + ष्टुना ष्टुः 8-4-41 Here कुहोश्चुः 7-4-62 is प्रसङ्गविशेषतः (ix) यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8-4-45 

Almost the complete matrix cum Wenn diagram is covered by 8 main + 4 extra = 12 सूत्राणि. In व्यञ्जनसन्धयः (1) + (2) quite a few of these have been studied.

सूत्रम् (see zone 3) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम् 8-3-32 is important, because it is नित्यम्. It spans 3 rows ङ्-ण्-न् and 13 columns अ to औ i.e. 39 cells. Simply put it means If ङ्-ण्-न् are preceded by ह्रस्व अक् and is followed by any अच् then an extra ङ्-ण्-न् comes in e.g. प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा,  सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः, अस्मिन् + एव = अस्मिन्नेव ।

Note तान् + एव = तानेव only, not तान्नेव because in तान्, before न् there is आ, which is not ह्रस्व. The सूत्रम् specifies ह्रस्वादचि.

सूत्रम् (see zone 9) यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8-4-45 is also interesting. This सूत्रम् is not नित्यम् but वा i.e. optional. The light grey vertical strip (of zone 9) spans 32 out of 33 व्यञ्जनानि leaving out ह् from both rows, from row-1 and row-34. It spans the 5 columns of the five nasals अनुनासिकानि ञ्-म्-ङ्-ण्-न् So, it applies to 32*5 = 160 cells. Simply put, it means if the 32 व्यञ्जनानि as पूर्ववर्णाः have any nasal as परवर्णः, the पूर्ववर्णः is replaced by corresponding अनुनासिकम्.

In सम्+मतिः = सम्मतिः both पूर्ववर्णः and परवर्णः are म्, It may be written as संमतिः also, by मोऽनुस्वारः 8-4-40 which permits अनुस्वारः for पूर्ववर्णः म्. Note सन्मतिः means ‘good thinking’. सम्मतिः/संमतिः means concurrence, agreement. Note मोऽनुस्वारः 8-4-40 and नश्चापदान्तस्य झलि 8-4-41 permit अनुस्वारः only for म् and न्. Words with other 3 अनुनासिकानि ङ्, ञ्, ण् must be written with these अनुनासिकानि only e.g. अङ्गम्, अञ्जलिः, अण्डम्, not as अंगम्, अंजलिः, अंडम्. In हिंदी, मराठी one may find such words written with अनुस्वारः, but not in संस्कृत. Rather, उच्चारणम् with appropriate अनुनासिकम् is specified by अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8-4-58. All mention of संस्कृत was transmitted only orally, because आचार्य-s, ऋषि-s, मुनि-s did not know writing is simply malicious, only intended to demean them.  Note नश्चापदान्तस्य झलि (नः च अपदान्तस्य झलि permits अनुस्वारः only if म्, न् are अपदान्त not at the end. If at the end of a word or line or if followed by a स्वरः, they must be written as म्, न् only, e.g. अहम् अस्मि or अहमस्मि not अहं अस्मि. तान् अहम् or तानहम् not तांनहं

अनुस्वारः is a symbol in writing but has to be used judiciously.  

Let me rest व्यञ्जनसन्धयः (3) here. 

Do view and listen to my YoouTube video on this at https://youtu.be/wigveT-7ix8

WordPress has the facility to post comments. But I would urge upon readers to send comments directly to me to <sanskrit2601@gmail.com>

शुभमस्तु । 

My photo for videos

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (2)

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (2)

In the previous step # 25 व्यञ्जनसन्धयः (1) it was noted that in व्यञ्जनसन्धयः there can be 33 पूर्ववर्णाः and 46 परवर्णाः, hence 1518 examples. In the figure below, there is a matrix of these 1518 cells. I have also compiled in the figure, sort of a Wenn diagram to get at-a-glance view of which set of cells follow which सूत्रम्.

व्यञ्जनसन्धयः

In the previous step # 25 व्यञ्जनसन्धयः (1) it was also noted that झलां जश् झशि (8-4-53) applies for 24 पूर्ववर्णाः of झल् and 10 परवर्णाः of झश् i.e. 240 व्यञ्जनसन्धयः. This set can be seen by the vertical yellow rectangle (7).

In the figure there are rectangles of grey color on both sides of the yellow rectangle. In these grey rectangles (6.1, 6.2, 6.3, 6.4, 6.5) the सूत्रम् mentioned is झलां जशोऽन्ते (8-2-39) Obviously this सूत्रम् applies for all झल् which are अन्ते, i.e. even if there is no परवर्णः. 

In the figure across the yellow and grey  rectangles there are four red strips (4.2, 4.3, 4.4, 4.5) with सूत्रम् चोः कुः (झलि अन्ते) (8-2-30) Here चोः is षष्ठ्येकवचनम् of चु. So there is another red strip also (4.1) in row ञ्, which is अनुनासिकम् of च्-वर्ग. 

In the figure there are pinkish strips (2.1, 2.2) with सूत्रम् हलोऽनन्तराः संयोगः (1-1-7) Actually it is simple logic that two or more consonants, if they do not suffer any change would just combine to become a conjunct consonant संयोगः, e.g. कार्त्स्न्यम् has conjunction of र्-त्-स्-न्-य in its second letter. If a consonant or a conjunct consonant is followed by a vowel and there is no change then it is not संहिता It is simple formation of a letter अक्षरम् e.g. गो, र्त्स्न्य If the consonant is at the end, and has no vowel after it, then also it is a letter अक्षरम् e.g. त्यज्, मन्, नम्. 

If consonant(s), suffer any change when  combining, then it is not a conjunct consonant संयोगः. Consonants suffering some change when close together, परः सन्निकर्षः is called as संहिता (1-4-109) In the word सन्निकर्षः is (सम्+निकर्षः) with म् changing to न्. One may write सन्निकर्षः also as संनिकर्षः

अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8-4-58) is mentioned in rows of म् and न् (see 5.1, 5.2) because म् and न् may be written using अनुस्वारः, as per मोऽनुस्वारः (8-3-23) and नश्चापदान्तस्य झलि (8-3-24). 

In शिवसूत्रम् #7 there are 5 अनुनासिकानि ञ्-म्-ङ्-ण्-न् Of these, use of अनुस्वारः is mentioned only for म् and न्. Actually the very mention of अनुस्वारः is a grammatical proof that संस्कृत was very much written. 

The mention of अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8-4-58) in the row न् has a sub-set नश्छव्यप्रशान् (8-3-7). By this, if न् as पूर्ववर्णः is followed by छव् i.e. छ्/ठ्/थ्/च्/ट्/त् as परवर्णः then न् becomes अनुस्वारः and an extra स् comes in e.g. तान्+ते = तांस्ते The आगमः स् becomes श्/ष् by स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) ष्टुना ष्टुः (8-4-41) e.g. वादान्+च = वादांश्च भवान्+टीकते = भवांष्टीकते Note टीक् १ आ. to go, to move. 

After नश्छव्यप्रशान् (8-3-7) applies, स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) and ष्टुना ष्टुः (8-4-41) also may apply, because व्यञ्जनसन्धयः may have प्रक्रिया-s involving more than one सूत्राणि. Also apart from 293 सूत्राणि about संहिता, many otherसूत्राणि come into play in the course of प्रक्रिया-s.

Let us rest व्यञ्जनसन्धयः (2) here. Do view and listen to my YouTube video on this at https://youtu.be/EIv2hPyaa-s 

शुभमस्तु ।

My photo for videos

 

Coalescence of consonants व्यञ्जनसन्धयः (1)

व्यञ्जनसन्धयः (1)

In व्यञ्जनसन्धयः the पूर्ववर्णः is of course a व्यञ्जनम्. 

The परवर्णः can be स्वरः (अच्) or व्यञ्जनम् (हल्). 

Since there are 33 व्यञ्जनानि (हलः) and 13 स्वराः (अचः), mathematically, number of examples of व्यञ्जनसन्धयः should be 33*46 = 1518. 

But by संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः नित्या समासे, there can be such three instances for every type of संहिता. The study will be most comprehensive, if we can cite 1518*3 = 4554 examples ! Of course there will be patterns, which would help studying these by lesser number of patterns.

This is where सूत्राणि in अष्टाध्यायी should come handy. 

One can say that सूत्राणि about all सन्धयः – स्वरसन्धयः विसर्गसन्धयः and व्यञ्जनसन्धयः are in अष्टाध्यायी in three domains (अधिकारक्षेत्राणि) – declared as संहितायाम् 

 

  • From 6-1-72 to 6-1-158 i.e. 86 सूत्राणि 
  • From 6-3-114 to 6-3-135 i.e. 21 सूत्राणि
  • From 8-2-108 to 8-4-67 i.e. 119+67 = 186 सूत्राणि

 

Total 293 सूत्राणि. I have not identified how many of these are about व्यञ्जनसन्धयः only. 

Another way to study व्यञ्जनसन्धयः would be by the two broad groups – (1) व्यञ्जनम् (हल्) followed by स्वरः (अच्) (2) व्यञ्जनम् (हल्) followed by व्यञ्जनम् (हल्).

Study of व्यञ्जनसन्धयः should actually start with study of व्यञ्जनानि. 

In dictionaries व्यञ्जनानि follow the order ⇒

 

  • 5 कण्ठ्यानि of क-वर्ग i.e. क् ख् ग् घ् ङ् 
  • 5 तालव्यानि of च-वर्ग i.e. च् छ् ज् झ् ञ्
  • 5 मूर्धन्यानि of ट्-वर्ग i.e. ट् ठ् ड् ढ् ण्
  • 5 दन्त्यानि of त्-वर्ग i.e. त् थ् द् ध् न्
  • 5 ओष्ठ्यानि of प्-वर्ग i.e. प् फ् ब् भ् म्
  • 4 अन्तस्थाः य् र् ल् व्
  • 3 ऊष्माः श् ष् स्
  • lastly ह्.

In शिवसूत्राणि the order is different, as in 9 सूत्राणि 

  • 5 अन्तस्थानि in #5+#6  हयवर(ट्) ल(ण्) 
  • 5 अनुनासिकानि in #7 ञमङणन(म्)
  • 10 मृदूनि in #8+#9+#10 झभ(ञ्) घढध(ष्) जबगडद(श्)
  • 10 कठोराणि in #11+#12 खफछठथचटत(व्) कप(य्)
  • 3 ऊष्माणि in #13 शषस(र्)

Total 33. There is also #14 हल्

In अष्टाध्यायी the 25 वर्गीय-व्यञ्जनानि have वर्गसंज्ञाः as 

  • कु for 5 of क-वर्ग – क् ख् ग् घ् ङ्
  • चु for 5 of च-वर्ग – च् छ् ज् झ् ञ्
  • टु for 5 of ट-वर्ग – ट् ठ् ड् ढ् ण्
  • तु for 5 of त-वर्ग – त् थ् द् ध् न्
  • पु for 5 of प-वर्ग – प् फ् ब् भ् म्

In अष्टाध्यायी one finds even सुबन्तानि of कुचुटुतुपु e.g. चोः कुः (8-2-30) कुहोश्चुः (7-4-62) स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) ष्टुना ष्टुः (8-4-41). Note, कुहोः स्तोः श्चुना श्चुः ष्टुना ष्टुः are all compound words 

For study of व्यञ्जनसन्धयः we should keep in mind both the orders of व्यञ्जनानि – the order in dictionaries and the order in शिवसूत्राणि. 

As mentioned, अष्टाध्यायी takes cognizance of both the orders. 

There are द्वे सूत्रे which help resolve a large number of व्यञ्जनसन्धयः They are (1) झलां जशोऽन्ते (8-2-39) and (2) झलां जश् झशि (8-4-53) 

In both, the word झलां refers to 24 of the 33 व्यञ्जनानि being पूर्ववर्णः. झशि signifies 10 व्यञ्जनानि of झश् being परवर्णः 

So झलां जश् झशि (8-4-53) resolves 24*10 = 240 व्यञ्जनसन्धयः Further झलां जशोऽन्ते (8-2-39) resolves theoretically 24*46 = 1104 व्यञ्जनसन्धयः providing all 46 (13 स्वराः/अचः + 33 व्यञ्जनानि/हलः) being in परवर्णः-position, subject to the condition, that the 24 झलः in पूर्ववर्ण-position are अन्ते i.e.पदान्ते, end of a पदम्.

The condition अन्ते, makes application of झलां जशोऽन्ते (8-2-39) optional, because संहिता is mandatory only if the instance is एकपदे, धातूपसर्गयोः, समासे. 

On the other hand, अन्ते makes the सूत्रम् applicable even if there may not be any परवर्णः.

That is why stand-alone pronouns तत्, एतत् are often mentioned as तद्, एतद्.

Actually झलां जशोऽन्ते (8-2-39) is not really any rule only for संहिता, because it allows there being no परवर्णः. That is why its सूत्रक्रमाङ्कः (8-2-39) is out of any of the three संहिता domains mentioned earlier. 

In the case of both झलां जशोऽन्ते (8-2-39) and झलां जश् झशि (8-4-53) the result is जश् i.e. ज् ब् ग् ड् द्, i.e. तृतीयवर्णाः of the 5 वर्गाः.  

The प्रत्याहारः झल् would include ह् from शिवसूत्रम् # 14. In a way, प्रत्याहारः झल् explains why there is ह् in शिवसूत्रम् # 14 in addition to ह् in शिवसूत्रम् # 5. प्रत्याहारः झल् includes ह् from शिवसूत्रम् # 14 and thereby helps to exclude all 10 वर्णाः in शिवसूत्राणि #5, #6, #7. 

झलां जश् merits further study, because झल् includes 24 व्यञ्जनानि

  • 5 वर्गीयप्रथमाः क् च् ट् त् प् 
  • 5 वर्गीयद्वितीयाः ख् फ् छ् ठ् थ्
  • 5 वर्गीयतृतीयाः ज् ब् ग् ड् द्
  • 5 वर्गीयचतुर्थाः झ् भ् घ् ढ् ध्
  • 4 श् ष् स् ह्

From झलां जश् one can logically accept that क् ख् ग् घ् would change to ग्, also च् छ् ज् झ् would change to ज् also ट् ठ् ड् ढ् would change to ड् also त् थ् द् ध् would change to द् also प् फ् ब् भ् would change to ब्.

Note श् ष् स् ह् would change to ज् ड् द् ग् The logic is (1) श् is तालव्य hence changes to ज् (2) ष् is मूर्धन्य hence changes to ड् (3) स् is दन्त्य hence changes to द् (4) ह् is कण्ठ्य hence changes to ग्. 

It is a huge task to compile 1104 examples for झलां जशोऽन्ते (8-2-39) in instances of पदान्ते and also समासे, so maybe, 2208 examples. 

There should be 240 examples for झलां जश् झशि (8-4-53). But by all three mandatory instances of एकपदे, धातूपसर्गयोः and समासे, maybe, 720 examples. 

A few examples of झलां जशोऽन्ते (8-2-39) – तत्/तद् (पदान्ते) बालात्+अपि = बालादपि (पदान्ते) जगत्+ईशः = जगदीशः (समासे) 

Examples for झलां जश् झशि (8-4-53). संपत्+भिः = संपद्भिः (एकपदे) उत्+भवः = उद्भवः  (धातूपसर्गयोः) भगवत्+गीता = भगवद्गीता (समासे) 

Sometimes there will be प्रक्रिया involving other सूत्रम्/सूत्राणि. For example, वाच् (speech) changes to वाक् by चोः कुः (8-2-30) then वाक्+भिः = वाग्भिः (एकपदे) by झलां जश् झशि (8-4-53). Note, चोः कुः (8-2-30) is outside of संहिता-domain but applies by its own priority. 

The point in giving this example is to give caution that there will be प्रक्रिया-s in व्यञ्जनसन्धयः. 

Let us close  व्यञ्जनसन्धयः (1) here. Do also visit my YouTube video on this at https://youtu.be/A4AZ3vlElYg 

शुभमस्तु !

My photo for videos

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – तृतीयो भागः

अस्य तृतीयभागस्य दृक्-श्राव्य-प्रस्तुतिः <https://youtu.be/Ajn9MNZIGJ0> इत्यत्र प्रस्थापितास्ति | तस्याः आलेखः निम्नमिव |

 

  • अधुना तृतीयो भागः |
  • अष्टाध्याय्याः सूत्राभ्यसनपूर्वमिदमपि ज्ञेयं यदष्टाध्याय्याः विरचने पाणिनिना काश्चन संज्ञाः स्वीयया शैल्या विरचिताः सन्ति | 
  • यथा अस्ति सूत्रम् अचोऽन्त्यादि टि (१’१’६४) । 
  • पदच्छेदैः – अचः (६’१) अन्त्य-आदि (१’१) टि (१’१) 
  • अर्थः – कस्मिन्नपि शब्दे यः अन्त्यः अच् भवति तम् आदौ गृहीत्वा अन्त्यवर्णपर्यन्तं यत्किमपि भवति तत् टि-इति मन्तव्यम् |
  • रामम्-इत्यत्र अम्-इति अंशः टि-संज्ञामर्हति |
  • रामस्य-इत्यत्र अकारः एव अन्तिमः स एव टि-संज्ञामर्हति |
  • पृच्छ्-इत्यत्र ऋच्छ्-इति अंशः टि-संज्ञामर्हति | अस्मिन्नंशे त्रयः वर्णाः ऋ-च्-छ् |
  • मुनिः-इत्यत्र इः विसर्गसहितः इ-कारः | सः टि-संज्ञामर्हति |
  • कुतूहलं भवेत् किमर्थमेतावती संज्ञा आचार्येण संज्ञिता |
  • अस्ति सा प्रयुक्ता टेः 6|1|143, वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः 8|2|82 , टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 एतावत्सु सूत्रेषु | एतेषां सूत्राणां विवेचनंस्तु न करिष्यामः |
  • इत्थमेव सूचनीयमासीद्यत् पाणिनिना स्वीयया शैल्या काश्चन संज्ञाः प्रोक्ताः अष्टाध्याय्याम् | तासां ज्ञानमावश्यकं सूत्राणामभ्यसने |
  • संज्ञानां निर्मितये विविधाः संज्ञका अपि प्रयुक्ताः |
  • तद्विधानां संज्ञकानामपि व्याकरणीयं नामास्ति “इत्” इति |
  • इतः (१’३’२) तः (१’३’८) पर्यन्तेषु सप्तसु सूत्रेषु व्याख्यातानि सन्ति |
  • (१’३’२) तः (१’३’८) पर्यन्तेषु सूत्रेषु ये इतः व्याख्याताः तेषां प्रक्रियासु लोपः भवति इति (१’३’९) तस्य लोपः इत्यनेन सूत्रेण निर्दिष्टम् |
  • एतेषां सर्वेषां सूत्राणामत्रैव अभ्यसनं साधु भवेत् | 
  • (१’३’२) उपदेशेऽजनुनासिक इत् ।
  • पदच्छेदैः – उपदेशे (७’१) अच् (१’१) अनुनासिकः (१’१) इत् (१’१) |  
  • उपदेशे-इति कुत्र ? “उपदेश”-इत्यपि एका संज्ञा |
  • पाणिनिना अष्टाध्याय्याम् काश्चन संज्ञा उपयोजिताः परन्तु अष्टाध्याय्याम् नैव संज्ञिताः | 
  • किं न संज्ञिताः ? प्रायः वैयाकरणेषु सुविख्याता इति न संज्ञिताः ?! 
  • उपदेशविषये कथ्यते श्लोकः ⇒ प्रत्यया शिवसूत्राणि आदेशा आगमास्तथा | धातुपाठो गणपाठ उपदेशाः प्रकीर्तिताः ||
  • सूत्रार्थः – उपदेशे कोऽपि अनुनासिकः अच् भवति चेत् सः इत् भवतीति ज्ञेयम् | 
  • उदाहरणार्थम् – अस्ति प्रत्ययः प्रथमैकवचनस्य सुँ इति | अत्र यः अनुनासिकः उँकारोऽस्ति सः इत् अस्ति | प्रक्रियासु तस्य लोपः भवति | अतः प्रत्ययस्तु स्-इत्येव प्रतीयते | सुँ इति तस्य प्रत्ययस्य व्याकरणीयं नाम |
  • (१’३’३) हलन्त्यम् |
  • पदच्छेदैः – हल् (१’१) अन्त्यम् (१’१)
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे हलन्त्यम् इत् (भवति)
  • सूत्रार्थः स्पष्टः एव |
  • उदाहरणम् – प्रत्येकं शिवसूत्रं हलन्त्यम् भवन्ति | तत् अन्त्यं हल् इत्-संज्ञामर्हति |
  • अस्ति सप्तमीबहुवचन-प्रत्ययः सुप् इति | अत्र प्-वर्णः अन्त्यं हल् भवति इत्-संज्ञामर्हति च | प्रक्रियासु प्-कारस्य लोपः भवति | प्रत्ययस्तु सु-इत्येव प्रतीयते |
  • (१’३’४) न विभक्तौ तुस्माः |
  • पदच्छेदैः – न (०’०) विभक्तौ (७’१) तु-स्-माः (१’३)
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे (तत्र) विभक्तौ (ये) तुस्माः (भवेयुः तेषु) हलन्त्य-(वत् सत्स्वपि) इतः न (भवन्ति)
  • दृश्यताम् विभक्तौ इत्युक्ते कस्मिन्नपि सुप्प्रत्यये तिङ्-प्रत्यये वा |
  • तथैव तुस्माः इतिसामासिकशब्दः | तु (इत्युक्ते किमपि त्-वर्गीयं व्यञ्जनम्) स्-कारः म्-कारश्च एतेषां इतरेतर-द्वन्द्वः |
  • सन्ति विवृताः सुप्प्रत्ययाः (४’१’२) इत्यस्मिन् सूत्रे तिङ्-प्रत्ययाः (३’४’७८) इत्यस्मिन् | 
  • तेषु प्रथमाबहुवचनस्य प्रत्ययोऽस्ति जस् | अत्र स्-कारः हल् भवति अन्त्यश्चास्ति | सत्यपि सः इत् न मन्तव्यः | तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीनां द्विवचनस्य प्रत्ययोऽस्ति भ्याम् | अत्र म्-कारः हल् भवति अन्त्यश्चास्ति | सत्यपि सः इत् न मन्तव्यः | लोपः न करणीयः | इतीदं निषेधसूत्रम् |
  • (१’३’५) आदिर्ञिटुडवः | 
  • पदच्छेदैः – आदिः (१’१) ञि-टु-डवः (१’३) |
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे आदिः ञिटुडवः इतः भवन्ति |
  • ञिटुडवः इति सामासिकशब्दः ञि, टु, डु एतेषां इतरेतर-द्वन्द्वः |
  • सूत्रार्थः – उपदेशे ञि, टु, डु आदौ भवन्ति चेत् ते इतः भवन्ति | 
  • डुकृञ् इत्यत्र डु आदौ अस्ति, सः एकः इत् | ञ् इति अन्त्यं हल् अस्ति | तदपि इत् अस्ति | द्वयोः इतोः लोपः भवति | डुकृञ् इति कृ-धातोः व्याकरणीयं नाम | धातुस्तु कृ-इत्येव व्यवह्रियते | 
  • (१’३’६) षः प्रत्ययस्य |
  • न कोऽपि सन्धिः अत्र | अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – प्रत्ययस्य आदौ ष्-कारः भवति चेत् सः इत् भवति, प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | ष्यङ् , ष्वुन्, ष्फक् – एतेषु प्रत्ययेषु षकारस्य इत्संज्ञा भवति |
  • (१’३’) चुटू | सामासिकशब्दोयम् चु च टु च एतयोः इतरेतरद्वन्द्वः | अतः (१’२) । 
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे आदौ चवर्गीयं ट-वर्गीयं किमपि व्यञ्जनं भवति चेत् तत् इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | 
  • ज्ञेयं यत् चु टु एतेऽपि पाणिनीये संज्ञे | चु इति च्-वर्गस्य तथा च्-वर्गीयानां व्यञ्जनानां सामूहिकं नाम | टु इत्यपि ट्-वर्गस्य तथा ट्-वर्गीयानां व्यञ्जनानां सामूहिकं नाम | 
  • उदाहरणार्थं दृश्यतामस्ति तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः टा-इत्युक्तः (४’१’२)-सूत्रे | अत्र यः आदि-ट्-कारः सः इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | प्रत्ययः आ-इति प्रतीयते |
  • (१’३’८) लशक्वतद्धिते | सामासिकशब्दोयम् ल्-श्-कु-अतद्धिते (७’)
  • अनुवृत्तिभिः सह सूत्रवाक्यम् सूत्रार्थो वा – अतद्धिते उपदेशे आदौ यत्किमपि ल्-श्-कु (क्-वर्गीयं व्यञ्जनं) भवेत् तत् इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति |
  • अस्ति कृत्-प्रत्ययः क्त्वा इति | अत्र अस्त्यादौ क्-कारः | सः इत् अस्ति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | प्रत्ययस्तु त्वा-इत्येव प्रतीयते | 
  • कासुचन संज्ञासु एकाधिका इतः प्रयुक्ताः भवन्ति | यथा पूर्वमप्युक्तम् डुकृञ् इत्यत्र डु आदौ अस्ति, सः एकः इत् | ञ् इति अन्त्यं हल् अस्ति | तदपि इत् अस्ति | 
  • अस्ति धातुः दृशिँर् (प्रेक्षणे) | अत्र द्वौ इतौ | इँ इति अनुनासिकः अच् तथा रेफः अन्त्यश्च हल् च | प्रक्रियासु द्वयोरपि लोपः भवति | धातुः दृश् इत्येव प्रयुज्यते |
  • अस्ति सूत्रम् – (१’१’७१) आदिरन्त्येन सहेता | अभ्यसनमर्हत्येतत् | 
  • पदच्छेदैः – आदिः (१’१) अन्त्येन (३’१) सह (०’०) इता (३’१) 
  • सूत्रार्थः अन्वयेन सिध्यति | आदिः अन्त्येन इता सह (संज्ञां जनयति) |
  • इता-इति इत्-इत्यस्य प्रातिपदिकस्य तृतीयैकवचनम् | 
  • इत् इति किम् ? तत्सर्वमधुनैव चर्चितम् |
  • शिवसूत्राणां सर्वे अनुबन्धाः अन्त्याश्च हलश्च | अतः ते सर्वे इतः | 
  • शिवसूत्रस्थितं कमपि वर्णं आदौ कृत्वा अग्रिमैः इद्भिः प्रत्याहाराः सिध्यन्ति | ते सर्वे आदिरन्त्येन सहेता-इत्येनं सूत्रमेव अनुसरन्ति |
  • अवधेयं प्रायः यत्पाणिनिना अष्टाध्याय्यां प्रत्याहार-इति कापि संज्ञा नैव उक्ता | 
  • अस्ति सूत्रम् – सुप्तिङन्तं पदम् (१’४’१४) । अनेन सूत्रेण पदम्-इति संज्ञा संज्ञितास्ति | यस्य अन्ते सुप् वा तिङ् वा अस्ति तत्पदम् | सुप् इति किम् ? तिङ् इति किम् ? द्वेऽपि संज्ञे आदिरन्त्येन सहेता-इत्येनं सूत्रमनुसृत्य प्राप्ये (४’१’२) तथा (३’४’७८) एताभ्यां सूत्राभ्याम् |
  • सूत्रम् (४’१’२) – स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्‌ | अत्र आद्याक्षरं सु इति | प्-इति अन्त्यः इत् | एवं सिध्यति सुप्-इति संज्ञा |
  • सूत्रम् (३’४’७८) – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् | अत्र आद्याक्षरमस्ति ति अन्त्यः इत् अस्ति ङ् | एवं सिध्यति संज्ञा तिङ् |
  • जानीमः नदी इति जलप्रवाहः | तथापि पाणिनिना अयं शब्दः ई-कारान्तानां  स्त्रीलिङ्ग-शब्दानां संज्ञा इति उपयुक्तोऽस्ति | 
  • कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रमित्यस्याः  दृक्-श्राव्य-शृङ्खलायाः तृतीये भागेस्मिन् कथनीयमासीद्यदष्टाध्याय्यां सन्ति बहवः संज्ञाः | 
  • काश्चन पाणिनिना स्वीयया शैल्या संज्ञिताः | 
  • कासांश्चन संज्ञानां व्यावहारिकार्थात् व्याकरणीयार्थः भिन्नः | 
  • काश्चन इतां प्रयोगेन वा आदिरन्त्येन सहेता इदं सूत्रमनुसृत्य वा सिद्धाः | 
  • काश्चन प्रचलिताः इति नैव संज्ञिताः | 
  • तासां सर्वासां ज्ञानंस्तु प्राथमिकतया आवश्यकं सूत्राणामभ्यसने |

 

|| इति शुभम् ||

-o-O-o-

 

 

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – द्वितीयो भागः

अस्य दृक्-श्राव्यप्रस्तुतिः <https://youtu.be/JnKIbSasYyc> श्रूयते पठ्यते च |तस्य पाठः निम्नमिव =>

  • कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – इत्यस्मिन् विषये प्रथमो भागः <https://youtu.be/OXLy1xryycs> इत्यत्र विविक्तः | 
  • अधुना द्वितीयो भागः |
  • अस्ति सूत्रम् – सर्वादीनि सर्वनामानि (१’१’२७) 
  • पदच्छेदैः विभक्तिवचन-विश्लेषणैश्च – सर्व-आदीनि (१’३) सर्व-नामानि (१’३) 
  • सामासिकशब्दानां विग्रहाः – सर्व-आदीनि = सर्व-(शब्दः) आदौ येषाम् तानि सर्वादीनि (बहुव्रीहिः)
  • सर्व-नामानि = सर्वैः (योजनीयानि / उच्यमानानि) नामानि सर्वनामानि (मध्यमपदलोपी तृतीयातत्पुरुषः) 
  • कुतूहलं भवति कुत्रास्ति सर्वशब्दः आदौ कृतः | उत्तरं भवति गणपाठे (!) 
  • अस्ति तत्र एकः गणः “सर्वादि”-गणः |
  • यस्मिन् कस्मिन्नप्यष्टाध्यायीसूत्रे “आदि”-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति प्रायस्तत्सूत्रम् गणं सूचयति |
  • अमुकस्मिन् गणे के के शब्दाः समाविष्टाः तद्विवरणं गणपाठे पठनीयम् | 
  • उदाहरणार्थमस्त्यन्यत्सूत्रम् – प्रादयः (१’४’५८) प्रादयः प्र-आदयः | प्र-शब्दः आदौ येषांस्ते | इत्युक्ते गणपाठे प्रादिगणः द्रष्टव्यः |
  • अस्ति कतिचिदाधुनिके गणिते set-theory-नाम्नी एका शैली | set इति गणः एव | प्रत्येकस्मिन् set-मध्ये भवन्ति elements अवयवाः | 
  • अस्माकं शरीरमपि एकः गणः | भवन्ति तत्र अवयवाः | गीतायाः त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमे श्लोकेऽस्त्युक्तम् “इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते” | 
  • दृश्यते क्षेत्रविचारोऽपि गणविचार एव | शरीर-इत्यस्मिन् क्षेत्रे वर्तमानाः अवयवाः सन्ति विवृताः “महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च | इन्द्रियाणि दशैकंश्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः (१३’५) इच्छाद्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः | एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् (१३’६) । श्लोकद्वयमेतत् शरीर-इत्यस्य गणस्य कश्चित् गणपाठः | अस्त्युक्तमत्र “समासेन सविकारमुदाहृतम्” इति | इत्युक्ते सूचितं प्रायः यदुक्तं तत्समासेनैव सविकारम् | विकाराः भवेयुः | 
  • अत्र महाभूतानीति एकः उपगणः | इन्द्रियाणि दश इति अन्यः उपगणः | इन्द्रियगोचराणां पञ्चानामप्यन्यः उपगणः | संघातः इत्यपि एकः उपगणः | प्रायः संघातस्योपगणस्य अनेके अवयवाः शक्याः | 
  • यस्य गणस्य अवयवानां संख्या अपरिमिता ते गणाः आकृतिगणाः मन्तव्याः | 
  • गणिते कश्चित् पूर्णाङ्कानामिति पूर्णाङ्कगणः मन्यते चेत् तत्रावगन्तानामवयवानां संख्या अपरिमितैव भवति | अयं “पूर्णाङ्क”-गणः आकृतिगण एव | 
  • गणपाठे वर्तमानाः गणाः द्विविधाः – आकृतिगणाः परिमितगणाश्च | 
  • कः गणः आकृतिगणः कश्च परिमितः इति ज्ञातुं भाष्यानामभ्यसनं साधु ।
  • प्रादिगणस्तु परिमितगणः यतः तत्र विवृतान् प्रादीन् विहाय न कोऽप्यन्यः प्रादिर्भवति | 
  • सर्वादिगणोऽपि परिमितगणः | 
  • तत्र प्रथमतः उल्लिखितानि (२०) स्वाभाविकानि सर्वनामानि – सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतरच्डतमज्भ्यामष्ट, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत् , त्व, नेम, सम, सिम
  • गणपाठे सर्वादिगणे त्रीणि गणसूत्राण्यपि सन्ति | तान्यप्यभ्यसनीयान्येव | 
  • तत्पश्चात् त्यदादिगणः इति सर्वादिगणस्य उपगणः | तस्मिन् त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् इति द्वादश सर्वनामानि सन्ति 
  • प्रथमं गणसूत्रम् – पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम् 
  • पदच्छेदैः – पूर्व-पर-अवर-दक्षिण-उत्तर-अपर-अधराणि (१’३) व्यवस्थायाम् (७’१) असंज्ञायाम् (७’१)  
  • ज्ञातव्यं यत् एतानि (७) – पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर – व्यवस्थायामेव सर्वनामानि, न तु संज्ञायाम् | 
  • व्यवस्थायामिति किम् ? दिग्दर्शनमेका व्यवस्था | अस्ति श्लोकः महाकविकालिदासस्य कुमारसंभवे “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा” अत्र उत्तरस्याम् इति पदं दिशार्थे प्रयुक्तम् | 
  • अभिमन्योः भार्या उत्तरानाम्नी | तन्नाम उत्तरा व्यावहारिकी संज्ञा, सर्वनाम न | तस्यै इति उत्तरायै न तु उत्तरस्यै | अत एव अस्ति गणसूत्रे उक्तम् असंज्ञायाम् इति |
  • द्वितीयं गणसूत्रम् – स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् 
  • पदच्छेदैः – स्वम् (१’१) अज्ञाति-धन-आख्यायाम् (७’१)
  • स्व इति प्रातिपदिकं कदा सर्वनाम भवति, कदा न भवति तदत्र विहितम् |
  • तृतीयं गणसूत्रम् – अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः 
  • पदच्छेदैः – अन्तरम् (१’१) बहिर्-योग-उपसंव्यानयोः (६’२) 
  • अनेन सूत्रेण अन्तर-इति प्रातिपदिकं कदा सर्वनाम भवति, कदा न भवति तद्विहितम् |
  • एवं सर्वादिगणे कुलतः एकचत्वारिंशत् (४१) सर्वनामानि विवृतानि सन्ति | 
  • तानि उदाहरणैः प्रत्युदाहरणैरपि अभ्यसनीयानि |
  • वस्तुतः यानि गणसूत्राणीति उपर्युल्लिखितानि तानि त्रीण्यपि अष्टाध्याय्यामपि अक्षरशः वर्तन्ते (१’१’३४), (१’१’३५), (१’१’३६) इत्यत्र | तथापि तेषां सूत्रार्थाः भिन्नाः | कथंस्तदप्यभ्यसनीयम् ! तदर्थे तेषां सूत्राणामभ्यासः कर्तव्यः | 
  • विस्तारभयात्तद्विवेचनमत्राप्रशस्तं भवेत् |
  • सर्वादीनि सर्वनामानि (१’१’२७) इति सूत्रम् सर्वनाम-संज्ञां प्रस्तुतीकरोति | 
  • किं महत्त्वमस्याः संज्ञायाः ? 
  • ज्ञातमेव यत् सर्वनाम्नां रूपाणि स्मै, स्मात्, स्मिन् एतैः प्रत्ययैः भवन्ति |
  • श्रीमता नीलेशबोडसवर्येण तस्य जालपुटेषु <http://ashtadhyayi.com/sutraani/1/1/27इत्यत्र बहु समग्रं विवेचनं कृतमस्ति अस्य सूत्रस्य |
  • तत्सर्वं “कथमध्ययनीयमष्टाध्यायीसूत्रम्”-एतद्विषये प्रमाणवद्भाति |
  • अस्यां दृक्-श्राव्य-प्रस्तुत्यामिदं कथनीयमासीद्यत् सूत्राभ्यासे यदि सूत्रे गणपाठस्य निर्देशः स्पष्टोऽस्ति सूत्रस्थितेन आदि-शब्देन तदा तु सम्बद्धस्य गणपाठस्य अभ्यासोऽपि आवश्यको भवत्येव | 

    || इति शुभम् ||

-o-O-o-

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – प्रथमो भागः

अस्य दृक्-श्राव्यप्रस्तुतिः <https://youtu.be/OXLy1xryycs> श्रूयते पठ्यते च |तस्य पाठः निम्नमिव =>

  • अस्याः प्रस्तुतेः “कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम्” इति शीर्षकम् एकशब्दवत् दृश्यते, तत्तु वस्तुतः “कथम् अभ्यसनीयम् अष्टाध्यायी-सूत्रम्” एतैः चतुर्भिः शब्दैः संहितम् |
  • कस्यापि संस्कृतवाक्यस्य अभ्यसने तत्रस्थितानां शब्दानाम् एकैकशः दर्शनम् आवश्यकम् | वाक्ये स्थितानां शब्दानाम् एकैकशः स्पष्टीकरणम् पदच्छेदनम् इति कथ्यते | अष्टाध्याय्याः सूत्राणामभ्यसनायापि तदावश्यकम् | 
  • किमिति अष्टाध्यायी-सूत्रम् ? का अष्टाध्यायी ? किमर्थमभ्यसनीया अष्टाध्यायी ?
  • अष्टाध्यायी प्रायः ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चशताब्दपूर्वम् पाणिनिमुनिना विरचिता | पाणिनिमुनिः वैय्याकरणः | 
  • अष्टाध्याय्यां संस्कृतभाषायाः प्रायः समग्रं व्याकरणं निबद्धं चतुःसहस्रतावत्सु सूत्रेषु |
  • संस्कृतभाषायाः समग्रव्याकरणस्याभ्यासः अष्टाध्याय्याः अभ्यासेन विना सिद्धतां न प्राप्नोति | 
  • अष्टाध्याय्याम् अष्ट अध्यायाः, स्पष्टमेव | प्रत्येकस्मिन्नध्याये चत्वारः पादाः | 
  • प्रत्येकस्य अष्टाध्यायीसूत्रस्य निर्देशाय अध्याय-क्रमाङ्कः पाद-क्रमाङ्कः सूत्र-क्रमाङ्कः त्रयोऽपि देयाः | यथा अस्ति सूत्रम् “तस्य लोपः (पा. १’३’९)” इति | सूत्रमिदम् पाणिनेः प्रथमाध्यायस्य तृतीये पादे नवमम् |
  • अष्टाध्यायीसूत्रस्य पदच्छेदनेन ये शब्दाः स्पष्टीभवन्ति तेषां विभक्तिवचनान्वितं व्याकरणम् ज्ञातव्यम् |
  • यथा, अस्ति सूत्रम् – नाज्झलौ (१’१’१०) ⇒ पदच्छेदनेन “न अज्झलौ (अच्-हलौ)”
  • “न”-शब्दः अव्ययम् | अतः तस्य विभक्तिवचनान्वितं व्याकरणम् ०/० इत्येव |
  • “अज्झलौ (अच्-हलौ)”-शब्दः अज्झल्-इत्यस्य प्रातिपदिकस्य प्रथमाविभक्त्यां द्विवचनम् | तत् (१/२) इति संक्षेपेण लिख्यते ।
  • प्रश्नः उत्तिष्ठति अज्झलौ (अच्-हलौ) किं न भवतः ?
  • उत्तरं पूर्वस्मिन् “तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् (१’१’९)”-इत्यस्मिन् सूत्रे वर्तमानेन सवर्ण-इत्यनेन शब्देन ज्ञातव्यम् |
  • नाज्झलौ (१’१’१०) इत्यस्य सूत्रस्य अर्थमवगन्तुं पूर्वस्मात् सूत्रात् सवर्ण-शब्दस्य अनुवृत्तिः आवश्यकी |
  • कस्यापि सूत्रस्य अर्थमवगन्तुं पूर्वेभ्यः केभ्यः सूत्रेभ्यः के के शब्दाः अनुवर्तनीयाः तदवश्यं चिन्तनीयम् |
  • उचितशब्देषु अनुवृत्तेषु अनुवृत्तशब्दाः अन्वयार्थं रूपान्तरम् अर्हन्ति चेत् समीचीनं रूपान्तरं कृत्वा सूत्रस्य अन्वयः रचनीयः |
  • यथा सवर्ण-शब्दमनुवृत्त्य अन्वयः भवति “अज्झलौ सवर्णौ न” |
  • अन्वये कृतेऽपि सूत्रार्थमवगन्तुं अन्वयस्थितस्य प्रत्येकस्य शब्दस्य अभ्यासः आवश्यकः |
  • अज्झलौ (अच्-हलौ) शब्दः सामासिकः | अच् च हल् च एतयोः इतरेतर-द्वन्द्वः अज्झलौ |
  • ततः अच् इति किम् ? हल् इति किम् ? द्वावपि प्रत्याहारौ | अच्-प्रत्याहारे सर्वे स्वराः समाविष्टाः | हल्-प्रत्याहारे सर्वाणि व्यञ्जनानि | एतत्तु शिवसूत्राणामभ्यासः <https://youtu.be/M16-v3u54ww> इत्यस्यां दृक्-श्राव्य-प्रस्तुत्यां विविक्तम् | अस्तु |
  • “अज्झलौ सवर्णौ न” इति अन्वयः सूचयति कावपि अज्झलौ सवर्णौ भवन्तावपि सवर्णौ न मन्तव्यौ |
  • एतत्सूचनमवगन्तुमवधेयं यत् अष्टाध्याय्याम् पाणिनिना एका व्याकरणीया संज्ञा इति सवर्ण-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति | सा संज्ञा “तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् (१’१’९)”-इत्यस्मिन् पूर्वस्मिन् सूत्रे संज्ञिता अस्ति | एतेन सूत्रेण ज्ञायते यत् ययोः वर्णयोः आस्यंश्च प्रयत्नश्च तुल्यौ तौ वर्णौ सवर्णौ | यथा अ-कारः आ-कारश्च द्वावपि सवर्णौ यतः द्वावपि कण्ठ्यौ | क-वर्गीयाणि सर्वाणि व्यञ्जनान्यपि कण्ठ्यानि | ह्-कारोऽपि कण्ठ्यः |
  • पुनः अ-कारः आ-कारश्च द्वावपि अचौ | कवर्गीयाणि व्यञ्जनानि ह-कारश्च हलः | यद्यपि एते सर्वे वर्णाः कण्ठ्याः तथापि अज्झलौ सवर्णौ न इत्यन्वयेन अचांश्च हलांश्च परस्परं सावर्ण्यं निषिध्यते |
    अष्टाध्याय्यां बहूनि सूत्राणि नकारान्वितानि | प्रायस्तानि सर्वाणि “निषेध-सूत्राणि” |
    अज्झलौ सवर्णौ न इत्यन्वयसूत्रार्थयोः ज्ञातयोरपि कुतूहलं सञ्जायते किं प्रयोजनमस्य सूत्रस्य |
    एतत्कुतूहलं समाधातुम् अभ्यसनीयं खलु अष्टाध्याय्यामन्येषु केषु सूत्रेषु सवर्ण-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति |
    एतद्विधाय अभ्यासाय अष्टाध्याय्याः शब्दसूचिः उपयुक्ता सिध्यति | संप्रति तु द्वे सूत्रे मनस्यागच्छतः – अकः सवर्णे दीर्घः (६’१’१०१) अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८’४’५८) ।
    स्पष्टमेव अकः सवर्णे दीर्घः (६’१’१०१) इत्यस्मिन् सूत्रे अकां सावर्ण्यस्य विचारः वर्तते |
    एतयोः सूत्रयोरभ्यासोऽपि कर्तव्यः | तथापि अस्याः प्रस्तुतेर्विस्तारभयात् विरमामि |
  • सूत्राभ्यासे अन्येषां संबद्धितानां सूत्राणां ज्ञानमावश्यकम् |
  • सूत्राभ्यासस्य पूर्वमिदमप्यवधेयम् “सूत्रमिति किम् ?” एतद्विषयेऽस्ति श्लोकः

अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् |

अस्तोभमनवद्यंश्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ||

  • सूत्रस्यैतानि लक्षणान्यवधाय अवलोकनीयं यत् प्रायः सूत्रेषु क्रियापदानि न वर्तन्ते क्वचिदेव वर्तन्ते वा |
  • सूत्रस्थितस्य प्रत्येकस्य शब्दस्य विभक्तिवचने तु भवतः | विभक्तिषु पञ्चमी-षष्ठी-सप्तमी-नां विभक्तीनामष्टाध्याय्यां कतिचिद्वैशिष्ट्यम् |
  • उदाहरणार्थमभ्यसनीयं सूत्रम् – ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२) |
  • पदच्छेदैः विभक्ति-वचन-विश्लेषणैश्च ⇒ ङमः (६/१) ह्रस्वात् (५/१) अचि (७/१) ङमुट् (१/१) नित्यम् (०/०)
  • अत्र सूत्रार्थाय कापि अनुवृत्तिः आवश्यकी न | तथापि एतत्सूत्रम् “संहितायाम् (८’२’१०८)” इत्यस्य सूत्रस्य अधिकारे वर्तते ।
  • सहजः खलु प्रश्नः किमिति सूत्रस्य अधिकारः ? मननीयं यत् “संहितायाम् (८’२’१०८)” इति सूत्रम् अधिकारसूत्रम् | अधिकारसूत्रे विषयः प्रतिपाद्यते | तेन प्रतिपादनेन ज्ञातव्यं यत् तत्परेषु सूत्रेषु प्रतिपादित-विषयस्यैव विवेचनं कृतं भवति |
  • ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२) इत्यस्मिन् सूत्रेऽपि संहिता-इत्येनं प्रमुखविषयमधिकृत्यैव किञ्चन विवेचनम् |
  • अष्टाध्याय्याः अभ्यासाय अष्टाध्याय्याः तद्विधं पुस्तकं समीचीनं यस्मिन्निर्दिष्टं भवति कस्य अधिकारसूत्रस्य अधिकारः कति-सूत्रपर्यन्तः ज्ञेयः |
  • “संहितायाम् (८’२’१०८)” इत्यस्य सूत्रस्य अधिकारस्तु “अ अ (८’४’६८)” इतिसूत्रपर्यन्तः | एतत्सूत्रंस्तु अष्टाध्याय्याः अन्तिमं सूत्रम् !! अस्तु |
  • अन्यदप्यवधेयं यदस्ति सूत्रम् “पूर्वत्रासिद्धम् (८’२’१)” इति | अष्टाध्याय्याः अष्टमाध्यायस्य द्वितीयपादस्य प्रथमम् । अनेन सूत्रेण सम्पूर्णा अष्टाध्यायी द्विधा विभक्ता भवति | “पूर्वत्रासिद्धम् (८’२’१)” इति सूत्रतः अष्टाध्याय्याः त्रयः पादाः वर्तन्ते | तत्पूर्वम् अष्टाध्याय्याः सपादसप्त अध्यायाः वर्तन्ते | तावेव अष्टाध्याय्याः द्वौ विभागौ – प्रथमः सपादसप्ताध्यायीति द्वितीयः पादत्रयस्य | अस्तु | विस्तारभयात्तद्विवेचनं न करोमि |
  • वयं “ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२)” इत्येतत्सूत्रम् अभ्यसन्तः स्मः | एतत्सूत्रं “संहितायाम् (८’२’१०८)” इत्यस्य सूत्रस्य अधिकारे वर्तते एतदपि ज्ञातम् | तथापि संहितेति किम् ?
  • संहितेति व्याकरणीया संज्ञा “परः संनिकर्षः संहिता (१’४’१०९)” इत्यस्मिन् सूत्रे संज्ञिता |
    अनेकैः वैयाकरणैः अष्टाध्याय्याः परिशीलनंस्तेषां ग्रन्थेषु प्रस्तुतमस्ति | वैयाकरणेषु भट्टोजी-दीक्षितः एकः प्रथितः | तेन सिद्धान्तकौमुदी-नाम्नी टीका विरचिता अष्टाध्याय्याः |
  • यतः अधिकारसूत्रं विहाय अन्यस्मात् कस्मादपि पूर्वसूत्रात् न कोऽपि शब्दः अनुवर्तनीयोऽत्र, सूत्रस्य अन्वयस्तु लेखनीयः |
  • सूत्रेऽस्मिन् ह्रस्वात्-इत्यस्य विभक्तिः पञ्चमी | ङमः-इत्यस्य षष्ठी तथा अचि-इत्यस्य सप्तमी वर्तते |
  • अन्वयलेखने अनेनैव क्रमेण शब्दानां लेखनं प्रायः साधु | यतः अनेन क्रमेण कः पूर्ववर्णः कः मध्यमवर्णः कः उत्तरवर्णः तत्स्पष्टं भवति |
  • ह्रस्वात् इत्युक्ते पूर्ववर्णः कोऽपि ह्रस्वः अक् भवति चेत्
  • ङमः-इत्युक्ते मध्यमवर्णः ङम्-प्रत्याहारान्वितः ङ् वा ण् वा न् वा अस्ति चेत्
  • अचि-इत्युक्ते उत्तरवर्णः कोऽपि अच् अस्ति चेत्
  • ङमुट् नित्यम् | ङमुट् सदैव | ङमुट् विनापवादेन |
  • ङमुट् इति किम् ? ङमुट् इति सामासिकः शब्दः | ङम् एव उट् इति ङमुट् (कर्मधारयः) |
  • अन्वये विद्यमानानां सामासिकशब्दानां विग्रहः इति सूत्रार्थावगमने आवश्यकम् |
  • ङम् इति प्रत्याहारः ङ्-ण्-न्-वर्णानाम् | उट् इति पाणिनिना अष्टाध्याय्यां प्रयुक्ता पाणिनीया संज्ञा | उट्-संज्ञा आगमं सूचयति, यथा सुट् इति स्-कारस्य आगमः |
  • ङमुट् इति ङमः आगमः | संहितायां ङ्-कारे सति ङ्-कारस्य, ण्-कारे सति ण्-कारस्य, न्-कारे सति न्-कारस्य आगमः भवति | अथवा एतेषामनुनासिकानां द्वित्तं भवति |
  • सूत्रार्थः प्रायः उदाहरणैः प्रत्युदाहरणैश्च स्पष्टः भवति | सूत्रार्थावगमनाय उदाहरणानां प्रत्युदाहरणानांश्चाभ्यासः साहाय्यकारी भवति |
  • “ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२)”-इत्यस्य सूत्रस्य विवेचनं सिद्धान्तकौमुद्यां (१३४)-तमे परिच्छेदे प्राप्यते । तदेवम् =>
  • ह्रस्वात्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो नित्यं ङमुडागमः स्यात् । प्रत्यङ्ङात्मा । सुगण्णीशः । सन्नच्युतः ॥
  • अत्र त्रीण्युदाहरणानि पठ्यन्ते – प्रत्यङ्+आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा | सुगण्+ईशः = सुगण्णीशः | सन्+अच्युतः = सन्नच्युतः |
  • प्रत्युदाहरणान्यपि अभ्यसनीयानि यथा (१) सर्वम्+इति = सर्वम्मिति वा ? नैव | यतः अत्र अनुनासिकः म्-कारः | म्-कारस्तु ङम्-प्रत्याहारे न समाविष्टः | (२) सर्वान्+एति = सर्वान्नेति वा ? नैव | यतः न्-कारस्य पूर्वम् आ-कारः वर्तते | सः ह्रस्वः न |
  • एवमत्र “कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रमिति” विषयः सूत्रद्वयस्य अभ्यासेन प्रस्तुतः – प्रथमम् नाज्झलौ (१’१’१०) इति, द्वितीयम् ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (८’३’३२) इति |
  • अत्र सूत्राभ्यसनार्थं कश्चित् क्रियाक्रमः निर्दिष्टः यथा ⇒
  • (१) पदच्छेदनम् (२) विभक्ति-वचन-विश्लेषणम् (३) अनुवृत्तयः (४) अन्वयः (५) सामासिकशब्दानां विग्रहान् कृत्वा (६) सूत्रार्थः (७) उदाहरणानि प्रत्युदाहरणानि च (८) सिद्धात्नकौमुदीवतां टीकाग्रन्थानामभ्यासोऽपि।
    (९) सम्बद्धितामन्येषां सूत्राणां ज्ञानमपि उक्तमेव |
  • आशासे साध्विदम् |

|| इति शुभम् ||

-o-O-o-

 

 

 

 

 

क्त्वा-प्रत्ययेन कृदन्तानि

In Sanskrit literature, one comes across many words formed by using this क्त्वा-प्रत्यय affixed to various धातु-s. Because this क्त्वा-प्रत्यय affixes to धातु-s, क्त्वा is basically a कृत्-प्रत्यय. Hence words formed by affixing क्त्वा to different धातु-s can be called as their क्त्वा-कृदन्त-s or simply क्त्वान्त-s.

सूत्रम् (1’1’40) क्त्वातोसुन्कसुनः [bringing forward अव्ययम् from (1’1’37)] means “The words ending in the affixes क्त्वा, (तोसुन् and कसुन्), are अव्यय-s, indeclinables. (The तोसुँन्-प्रत्यय: and कसुँन्-प्रत्यय: are used only in the वेद-s”).

Most common use of क्त्वा-कृदन्त-s is clear from the meanings भूत्वा (= having been) कृत्वा (= having done) स्थित्वा (= having stood up) गत्वा (= having gone) नत्वा (= having bent OR having bowed) दृष्ट्वा (= having seen). In English grammar, the phrases such as “having seen”, contain the auxiliary “having” and the past passive participle “seen”. The क्त्वा-प्रत्यय serves both the functions, that of the auxiliary “having” and of the past passive participle.

In all such instances the subject is involved in two actions – one previous and another next. क्त्वा applies to the previous of the two actions. Importantly, the subject is common. Of course, this is summarized in सूत्रम् (3’4’21) – समानकर्तृकयोः पूर्वकाले meaning, “The affix ‘क्‍त्‍वा’ is used following a verbal root which denotes a prior action relative to that of another verbal root, provided the agent of both the actions is the same.

Note: द्वित्‍वमतन्‍त्रम् (द्वित्वम् अतन्त्रम्) The use of the dual number in समानकर्तृकयोः is non-consequential. It does not necessarily mean that the affix ‘क्‍त्‍वा’ applies only when there are exactly two actions. The affix ‘क्‍त्‍वा’ can also be used when there are three or more actions – for example भुक्‍त्‍वा पीत्‍वा व्रजति meaning (he) goes after eating and drinking.

For some more information about क्त्वा-कृदन्त-s, it would be interesting to browse through the सूत्र-s, which have mention of क्त्वा. There are 5 such सूत्र-s obtaining from the अष्टाध्यायी word-index for क्त्वा (linked here).  

  1. सूत्रम् (1’2’22) पूङः क्त्वा च  specifies that for धातुः पूङ् “to purify”, the प्रत्यय क्त्वा affixes as क्त्वा only, i.e. without the drop=off of क्. Hence पू+क्त्वा = पूक्त्वा
  2. सूत्रम् (2’2’22) क्त्वा च  (with अनुवृत्ति-s of उपपद, तृतीयाप्रभृतीनि from previousसूत्र-s) specifies that one can affix क्त्वा to उपपद-words and to words with तृतीया and other cases, and that way compose compound words e.g. उच्चैःकृत्वा (in raised voice). Is it not interesting that, though क्त्वा is primarily a कृत्-प्रत्यय, it can be affixed to सुबन्त-s !
  3. सूत्रम् (3’4’18) अलङ्खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा  specifies that one can use क्त्वान्त-s with अलम् and खलु for expressing the sense of prohibition. For example, अलं रुदित्वा (= enough with crying). रुदित्वा खलु (?) (= should be crying ? No, do not cry.)
  4. सूत्रम् – अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ (3’4’59) (अव्यये अयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वा-णमुलौ) specifies that क्त्वा of धातुः कृ i.e. कृत्वा can be affixed to अव्यय-s to communicate something what is disagreeable or undesirable. For example नीचैःकृत्वा (speaking in low voice to one who is hard of hearing and likes to be spoken to in raised voice)
  5. सूत्रम् – क्त्वाऽपि छन्दसि (क्त्वा अपि छन्दसि) (7’1’38) specifies that in Vedic literature one finds use of क्त्वान्त-s in a manner, which does not conform to grammar of classical Sanskrit. e.g. In यजमानं परिधापयित्वा the composition of the word परिधापयित्वा should be, परिधाप्य as per grammar of classical Sanskrit (with ल्यप्-प्रत्यय instead of with क्त्वा-प्रत्यय, since there is उपसर्ग परि).
  6. One can form negative compounds also of क्त्वा-कृदन्त-s. For example गुरूनहत्वा (गुरून् अहत्वा) in गीता 2’5. Note अहत्वा means न हत्वा.

Do we have क्त्वा-कृदन्त-s for all धातु-s ? Basically to check whether any प्रत्यय may be affixed to all धातु-s, there are two सूत्र-s to take note of – (1) तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (3’4’113) and (2) आर्धधातुकं शेषः (3’4’114).

Since क्त्वा is a कृत्-प्रत्यय, it is not a तिङ्-प्रत्यय. Also, its संज्ञा the name क्त्वा does not have any श् at its beginning. So, it is not a शित्. By both these considerations it does not qualify to be सार्वधातुक.

In turn क्त्वा qualifies to be considered an आर्धधातुक-प्रत्यय as per आर्धधातुकं शेषः (3’4’114). So, are there any धातु-s to which क्त्वा would not be affixed ? That would be a point to investigate.

Another aspect of this study should be to know the प्रक्रिया-s, by which क्त्वा affixes to different धातु-s.

Before that, it should be noted that the name क्त्वा has in its name, rather, in the beginning of it, क् as an इत्. This क् is an इत् as per लशक्वतद्धिते (1’3’8) and merits to be dropped off as per तस्य लोपः (1’3’9). So, practically क्त्वा would affix only as त्वा. A name having क् as an इत् would be called as किदन्वित (कित्-अन्वित) or as “a संज्ञा with कित् in it”. There are many such कृत्-प्रत्यय-s, which have कित्-संज्ञा-s, e.g. क्त, क्तवतु, क्तिन्, etc. Presently this study focuses on क्त्वा. Maybe, much of this study will come handy, when studying the others also.

It would be good  to identify some commonly known क्त्वा-कृदन्त-s by their formation styles =>

  1. It has been mentioned above that as per (1’2’22) for धातुः पू(ङ्) “to purify”, the प्रत्यय क्त्वा affixes as क्त्वा only, i.e. without the drop=off of क्. Hence पू+क्त्वा = पूक्त्वा. The सूत्रम् (1’2’22) is exclusively for धातुः पू.
    1. Meaning of धातुः पू as detailed in Apte’s dictionary is <पू 1, 4 Ā., 9 U. (पवते, पूयते, पुनाति, पुनीते, पूत; caus. पावयति; desid. पुपूषति, पिपविषते) 1 To make pure, cleanse, purify (lit. and fig.); अवश्यपाव्यं पवसे Bk.6.64; 3.18; पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं पुनीमहे Ś.1; Ms.1.15;2. 62; Y.1.58; R.1.53; पवनः पवतामस्मि Bg.1.31. -2 To refine. -3 To clean from chaff, winnow; पूत्वा तृण- मिषीकां वा ते लभन्ते न किञ्चन Mb.12.237.4. -4 To expiate, atone for; दुर्मित्रासो हि क्षितयः पवन्ते Rv.7.28.4. -5 To discern, discriminate. -6 To think out, devise, invent. -7 To become clear or pure (Ātm.).>
  2. भू =>भूत्वा, कृ => कृत्वा, which seem to be straightforward with no प्रक्रिया involved, rather, with no change involved. See note below on this formation style #2
  3. पठ् => पठित्वा Note, धातु-s, which are inherently सेट् (स-इट् = with इट्), i.e. those, which admit or invite आगम of इ, will have आगम of इ before affixing त्वा. Hence पठ्+इ = पठि then पठि+त्वा => पठित्वा
    1. For धातु क्लिश् (= to suffer, to cause trouble) affixing त्वा happens with or without इडागम (आगम of इ) as per सूत्रम् (7’2’50) – क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः (This सूत्रम् takes अनुवृत्ति-s of वा and इडागमः) Hence क्लिश्+त्वा => क्लिष्ट्वा or क्लिशित्वा
  4. गम् => गत्वा, नम् => नत्वा. Here म् has become lost (has suffered a लोपः). See note below on this formation style #4
  5. भिद् => भित्त्वा, छिद् => छित्त्वा Note, here द् has changed to त्
  6. मुच् / मुञ्च् => मुक्त्वा, भुज् / भुञ्ज् => भुक्त्वा Here च् and ज् have changed to क् and the nasal ञ् has become dropped off.
  7. दृश् => दृष्ट्वा i.e. श् changed to ष् and त्वा changed to ट्वा, rather त् changed to ट्. See also क्लिष्ट्वा at (3-a) above.  
  8. स्था => स्थित्वा Here आ has become (has changed to, has suffered an आदेश as) इ
  9. वस् => उषित्वा Here वस् has changed to उष् and an extra इ has come in (there is आगम of इ). In वस् changing to उष्, there are actually two changes – (a) व् has changed to उ (b) स् has changed to ष्. Change (a) is सम्प्रसारणम् as specified in सूत्रम् – इग्यणः सम्प्रसारणम् (1’1’45)

For understanding formation style #2, as of भू =>भूत्वा, कृ => कृत्वा, there is an interesting सूत्रम् – न क्त्वा सेट् (1’2’18)

  • In सिद्धान्तकौमुदी (3322) this सूत्रम् is detailed as सेट् (स-इट्) क्त्वा किन्न (कित् न) स्यात् । शयित्वा । सेट् किम् । कृत्वा
  • It would be good to paraphrase this as न क्त्वा (if) सेट्, (but) कित्,
  • meaning,  क्त्वा which is सेट् (स-इट् = with इट्), which admits or invites आगम of इ, shall not be क्त्वा, but it will be कित्, i.e. with क् dropped, i.e. only त्वा as in शयित्वा, कृत्वा.

Formation style #3 has been already detailed above only.

In respect of formation style #4 of गम् => गत्वा, नम् => नत्वा, where म् has become lost (has suffered a लोपः), there is

  1. सूत्रम् (6’4’37) अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
  2. अनुदात्त-उपदेश-वनति-तनोति-आदीनाम् अनुनासिकलोपः झलि क्ङिति
  3. In सिद्धान्तकौमुदी (2428) this is detailed as अनुनासिक-इति लुप्तषष्ठीकं वनतीतरेषां विशेषणम् । अनुनासिकान्तानामेषां वनतेश्च लोपः स्याज्झलादौ क्ङिति परे । यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः । तनुक्षणुक्षिणुऋणुतृणुघृणुवनुमनुतोनोत्यादयः । हतः । घ्नन्ति ॥
  4. From the details in English translation of Ashtadhyayi by Shrish Chandra Vasu, one gets to understand that “When affixing a कित्-प्रत्यय, the final nasal अनुनासिक of धातु-s is elided, is dropped off, if the अनुनासिक is preceded by अनुदात्त vowel. For example म्+क्त्वा => ग(म्)त्वा => त्वा. Note, the vowel अ in is अनुदात्त. Hence it is marked with underscore.

So, क्त्वा-कृदन्त-s for different धातु-s would be obtained by different प्रक्रिया-s.

Basically however obtaining क्त्वा-कृदन्त-s is प्रक्रिया of धातु+त्वा. Of course, धातु-s are either vowel-ending or consonant-ending. So, forming क्त्वा-कृदन्त-s should be प्रक्रिया-s of vowel+consonant (अच्+हल् = अज्झल्-प्रक्रिया-s or consonant+consonant (हल् followed by हल् i.e. हल् हलि)-प्रक्रिया-s. By such token, the applicable rules should be संधि-नियम-s or  संधि-सूत्र-s only. As is obvious, consonant+consonant (हल् followed by हल् i.e. हल्-हलि)-प्रक्रिया-s should be as per संधि-सूत्र-s for व्यञ्जनसंधि-s.

But it should be also noted, that for धातु-s, one takes note of, not just the ending वर्ण, but also of the penultimate वर्ण called as उपधवर्ण, because the उपधवर्ण also has an influence in the प्रक्रिया.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Meta-rules about use of विभक्ति-s

What comes to mind as a good example to understand use of विभक्ति-s is the सूत्रम् – ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (8’3’32) Let us proceed to study this सूत्रम् by the ordained method. 

So, first पदच्छेद-s => ङमः ह्रस्वात् अचि ङमुट् नित्यम् 

Next, let us identify the प्रातिपदिक-s and accordingly, their विभक्ति-वचन-analysis. 

ङमः (ङम् 6’1) ह्रस्वात् (ह्रस्व 5’1) अचि (अच् 7’1) ङमुट् (ङम्-उट् 1’1) नित्यम् (0’0)

  1. The प्रातिपदिक ङम् is a प्रत्याहार covering the अनुनासिक-s ङ् ण् न् Here, since ङमः is (ङम् 6’1), the sixth case षष्ठी विभक्ति used here denotes what has to become “of ङम्”
  2. Next, since ह्रस्वात् is (ह्रस्व 5’1), the fifth case पञ्चमी विभक्ति connotes “when preceded by”. Here, when preceded by ह्रस्व. Since ह्रस्व is a characteristics of vowels, ह्रस्वात् means “when preceded by अ इ उ ऋ or लृ”
  3.  Next, in अचि (अच् 7’1) the प्रातिपदिक अच् is a प्रत्याहार covering all vowels. The seventh case सप्तमी विभक्ति here connotes “when followed by”. So here अचि means “when followed by any vowel”.
  4. Next, we have ङमुट्, which is a compound word made up the components ङम् and उट्. Of these ङम्, as noted above, is a प्रत्याहार covering the अनुनासिक-s ङ् ण् न्. The second component उट् is a terminology used in अष्टाध्यायी for an आगम.  So, ङमुट् (ङम्-उट्) means ङम् come in as उट्, i.e there will be आगम of ङम्. 
  5. नित्यम् means always. 

Putting together the five ‘meaning’-statements we get overall meaning of the सूत्रम् as (1) of ङम् (2) when preceded by अ इ उ ऋ or लृ (3) when followed by any vowel (4) there will be आगम of ङम् (5) always. 

The सूत्रम् has been explained exactly like this and with examples by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी. See Para 134 – ह्रस्वात्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याऽचो नित्यं ङमुडागमः स्यात् । प्रत्यङ्ङात्मा (प्रत्यङ् + आत्मा। सुगण्णीशः । सन्नच्युतः ॥

  • Note प्रत्यङ्ङात्मा is प्रत्यङ् + आत्मा Here ङ् is preceded by अ and is followed by आ. 
  • सुगण्णीशः is सुगण् + ईशः. Here, ण् is preceded by अ and is followed by ई.
  • सन्नच्युतः is सन् + अच्युतः. Here न् is preceded by अ and is followed by अ. Also in गीता 3’36 there is अनिच्छन्नपि (अनिच्छन्+अपि) न् is preceded by अ and is followed by अ.
  • In ईशावास्योपनिषत् at the beginning of second मन्त्र is the word कुर्वन्नेवेह (कुर्वन् एव इह). Note कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव. Here न् is preceded by अ and is followed by ए. 
  • For a counter example तान् + अहम् (गीता 16’19) does NOT become तान्नहम् because here न् is preceded by आ, which is not ह्रस्व. तान् + अहम् is simply तानहम्. Also पितॄन् + अथ becomes पितॄनथ (see गीता 1’26), because न् is preceded by ॠ which is दीर्घ. 
  • अस्मिन् + उद्यमे should be अस्मिन्नुद्यमे because न् is preceded by इ and is followed by उ. 

Are the meanings (fifth case = when preceded by), (sixth case = of), (seventh case = when followed by) so stated in अष्टाध्यायी ? 

Yes, in respect of fifth case पञ्चमी विभक्ति there is सूत्रम् – तस्मादित्युत्तरस्य<1-1-67> which is detailed by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी in Para # 41 as पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥  

In respect of sixth case षष्ठी विभक्ति there is सूत्रम् – षष्ठी स्थानेयोगा <1-1-49> which is detailed by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी in Para # 38 as अनिर्धारितसम्बन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ॥ This is translated into English at <http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/browse/> as “The force of the genitive case in a sûtra is that of the phrase “in the place of” when no special rules qualify the sense of the genitive.”

In respect of seventh case सप्तमी विभक्ति there is सूत्रम् – तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (1’1’66) which is detailed by भट्टोजी दीक्षित in his सिद्धान्तकौमुदी in Para # 40 as सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥ This is translated into English at <http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/browse/> as “When a term is exhibited in the seventh case in these sûtras, the operation directed, is to be understood as affecting the state of what immediately precedes that which the term denotes.”

Mentioned above are the main सूत्र-s for पञ्चमी षष्ठी and सप्तमी विभक्ति-s. But they are not all. Nevertheless they contain the essential concepts about विभक्ति-s of different words in a सूत्रम्. 

शुभमस्तु !

-o-O-o-