वैश्विके आन्तरजाले संस्कृतव्याकरणग्रन्थाः संसाधनानि च

/ वैश्विके आन्तरजाले संस्कृतव्याकरणग्रन्थाः संसाधनानि च /

संस्कृतव्याकरणस्य बहुमानीतो ग्रन्थस्तु पाणिनिमुनीनामष्टाध्यायी एव | 

अष्टाध्याय्याः सूत्रपाठः https://www.ashtadhyayi.com/sutraani/ इत्यत्र पठ्यते | तत्रैव सूत्रसंख्योपरि क्लिक्-कृत्वा प्रत्येकस्य सूत्रस्य विवेचनमपि पठ्यते | 

सूत्रपाठः अत्रापि वर्तते https://sanskritdocuments.org/learning_tools/ashtadhyayi/ 

अस्त्युक्तमत्र We link each sutra to two available detailed online commentaries – one on the Samskrit Documents Website and one on AVG-Sanskrit.org. 

वररुचिभिः कात्यायनमुनिभि: सूत्रे सूत्रे अनेकानि वार्त्तिकानि सूचितानि | तेषामपि अभ्यासः कर्तव्यः एव / 

सूत्राधारेण संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनं नैव सरलं सुगमम् / 

सूत्राभ्यासे पतञ्जलिमुनीनां महाभाष्यम् बहु मन्यते / 

तदत्र https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D पठ्यते /

सूत्राधारेण संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनं प्रकरणशः प्रस्तुतं भट्टोजीदीक्षितवर्यैः तेषां सिद्धान्तकौमुद्याम् /  तथापि तेषां शिष्येण वरदराजवर्येण लघुसिद्धान्तकौमुदी विरचिता सिद्धान्तकौमुदीमपि सुलभीकर्तुम् | 

दृश्यते लघुसिद्धान्तकौमुदीं विरच्य कस्यचिद्विचारस्य परम्परा आरब्धा यत् सूत्रसंख्या यथा ऊना तत्सुलभम् | 

सन्ति त्रयः कौमुदीग्रन्थाः आन्तरजालेऽपि प्रापणीयाः – 

  1. भट्टोजीदीक्षितानां सिद्धान्तकौमुदी https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%80 
  2. वरदराजाणां लघुसिद्धान्तकौमुदी https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B2%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%80 
  3. प्रारंभिक-पाणिनीयम् तथा परमलघुसिद्धान्तकौमुदी https://books.google.co.in/books?id=rc4q4OC0OhkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D&source=bl&ots=cGQF_IMdj1&sig=ACfU3U1Nm9vOHH6X0lpXMDXeJ4kvsQeq5g&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFu56TiMTsAhWG6XMBHZ55D4wQ6AEwDnoECAoQAg#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D&f=false 

अस्त्येकं पुस्तकं “लघु पाणिनीयम्” Laghu Paniniyam of A. R. Rajaraja Varma इति / तस्य आन्तरजाले प्राप्नोतुं व्यवस्था https://archive.org/details/LaghuPaniniyamARRajarajaVarma एवं निर्दिष्टा अस्ति / ग्रन्थस्यास्य PDF आकृतिबन्धः https://ia800302.us.archive.org/32/items/LaghuPaniniyamARRajarajaVarma/Laghu%20Paniniyam%20-%20AR%20Rajaraja%20Varma.pdf अस्त्यत्र /

अस्ति मत्सार्धं पुस्तकं “व्यावहारिकं पाणिनीयम्” इति “श्रीअरविन्दाश्रम, पुदुच्चेरी”-संस्थायाः संस्कृतकार्यालयेन प्रकाशितम् | पुस्तकेऽस्मिन् शततावतां सूत्राणामाधारेणैव पाणिनीयम् व्यावहारिकमिति प्रस्तुतमस्ति | 

संस्कृतव्याकरणग्रन्थेषु अनेकाः व्याकरणीयाः संज्ञाः युज्यन्ते | तेषां विवरणं शब्दकोशेषु न प्राप्यते | प्रायः एतेनैव विचारेण काशिनाथशास्त्री-अभ्यङ्कर-महाभागैः Dictionary of Sanskrit Grammar इति कश्चित् शब्दकोशः शुक्ल-वर्येण सह सम्पादितः | सः https://archive.org/details/ADictionaryOfSanskritGrammarByMahamahopadhyayaKashinathVasudevAbhyankar अत्र उपलभ्यः |

व्याकरणीयसंज्ञानामभ्यासाय शब्दसूची अपि सहायकारी सिध्यति | https://www.ashtadhyayi.com/wordindex/ इत्यत्र अष्टाध्यायीशब्दानुक्रमः वर्तते | तत्र अमुकशब्दः येषु सूत्रेषु युक्तः तेषां सूची झटिति प्राप्यते | 

पदसिद्ध्याः पश्चाद्वा सार्धं वाभ्यसनीयं कथं भवति संस्कृतवाक्यम् | तत्प्रायोऽभ्यसनीयं भर्तृहरेर्वाक्यपदीये | वाक्यपदीयमुपलभ्यते https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D इत्यत्र |  

अष्टाध्याय्या: प्रायः अभ्यसनीयम् “कथं भवन्ति पदानि ?” | तदनुषङ्गेण मया विरचितमेकं चित्रम् 

इदं चित्रमाधृत्य अस्त्येकं दृक्ष्राव्यमपि “कथं भवन्ति पदानि – a novel interesting diagram” https://youtu.be/A29B0RzmK5g 

यथास्मिन् चित्रे निर्दिष्टम् संस्कृतवाक्ये पदानि त्रिविधानि – (1) अव्ययानि (2) सुबन्ताः (3) तिङन्ताः / 

  • अव्ययानि तु सरलानि / गणपाठे तेषां द्वे सूच्यौ /
  • GSS Murthy-वर्याणाम् http://murthygss.tripod.com/Sabda_1.htm इत्यस्मिन् आन्तरजालनिर्देशे अस्त्येका समीचीना सूची / तत्र निर्दिष्टे कस्मिन्नपि प्रातिपदिके क्लिक्-कृत्वा प्राप्यन्ते तस्य सुबन्ताः /  
  • नीलेश-बोडस-वर्याणाम् https://www.ashtadhyayi.com/dhatu/ इत्यस्मिन् आन्तरजालनिर्देशे प्रापणीये धातुपाठे निर्दिष्टानां धातूनाम् तिङन्ताः तस्मिन् तस्मिन् धातौ क्लिक्-कृत्वा प्राप्यन्ते / प्रत्येकस्य तिङन्तस्योपरि क्लिक्-कृत्वा तस्य तिङन्तस्य सम्पूर्णा पदसिद्धिरपि प्राप्यते / 

पदसिद्धौ भवन्ति प्रक्रियाः | एतद्विचारेण विरचितमन्यच्चित्रम् 

इदं चित्रमाधृत्याप्यस्त्यन्यदेकं दृक्ष्राव्यम् – “कथं भवन्ति पदानि – Part 2 ‘When and How” Outline of प्रक्रिया:” https://youtu.be/X1kpH2IIUU4 

आशासे एतद्विधैः चित्रैः दृक्ष्राव्यैश्चापि संस्कृतव्याकरणस्याध्ययनं सुलभं भवेत् | 

How Numbers are mentioned in Sanskrit – Part 2

ॐ नमो नमः !

How Numbers are mentioned in Sanskrit – Part 2

संस्कृते संख्योल्लेखाः – द्वितीयो भागः 

For the Study of How numbers are mentioned in Sanskrit, an outline as follows was chalked out in Part 1.

 

  • Study of मूल्यवाचकसंख्याः 
  • Study of क्रमवाचकसंख्याः.
  • Study of numbers occurring when saying at what time of the day कस्यां वेलायाम्
  • Study of numbers occurring when saying how many times – once, twice कतिवारम्.
  • Study of numbers occurring when saying by what multiple – single, double, triple, plural – कतिगुणम्.
  • Study of numbers occurring when saying in how many ways कतिधा,
  • Study of numbers occurring when saying how many elements in a set समूहवाचकाः – singular, couplet, triplet, quadruplet, etc.
  • Study of numbers occurring when saying ‘by groups or by sets of how many’ कतिशः
  • Study of numbers occurring when saying ‘how much’ कतिपयम् or ‘of how  much measure’ कतिमात्रम्.
  •  Does one have compound words समासाः containing numbers ?
  •  Does one have further derivations तद्धिताः of संख्याशब्दाः ?

 

Of these, Sections 1 and 2 were discussed in Part 1. Now we shall proceed with 

Section 3 – Study of numbers occurring when saying 

at what time of the day कस्यां वेलायाम्

We should connect up the study of this Section 3 with the mention in Part 1 “..Among vulgar fractions, three are very common ¼, ½, ¾ Quarter, half, three quarters. An interesting application is in telling time of the day. We shall discuss this in Section 3. ..”.

To speak of the time of the day, often it is alright to be accurate to quarter of an hour. For example 

 

  • “I get up at quarter to six”. In Sanskrit अहं पादोनषड्वादने उत्तिष्ठामि See पादोनषड्वादने = पाद-ऊन-षट्-वादने Note पाद (quarter) ऊन (less than) षट् (six) वादने (O’clock) उत्तिष्ठामि (I get up)
  • I go to school at 7 o’clock सप्तवादनेऽहं विद्यालयं गच्छामि
  • We have lunch-break at 12:30 सार्धद्वादशवादने नो भोजनावकाशः भवति Note सार्धद्वादशवादने = स-अर्ध-द्वादश-वादने; स (with) अर्ध (half) द्वादश (twelve) i.e. twelve with half i.e. half past twelve
  • Children return home at about 6:15 प्रायः सपादषड्वादने बालकाः गृहं प्रत्यागच्छन्ति Note सपादषड्वादने = स-पाद-षट्-वादने; स (with) पाद (quarter) षट् (six) i.e. six with quarter i.e. quarter past six, 6:15.

 

Sanskrit terms for ¼, ½, ¾ Quarter, half, three quarters are पाद, अर्ध, त्रिपाद. When added to an integer, the integer becomes सपाद,सार्ध, सत्रिपाद. An integer with three quarters added to it is quarter less than the next integer. ‘Quarter less than’ is पादोन. 

अष्टाध्यायी the most respected book of Sanskrit grammar has अष्ट eight अध्यायाः chapters. Each अध्यायः has चत्वारः four पादाः quarters. Hence अष्टाध्याय्यां in अष्टाध्यायी (there are) कुलतः totally द्वात्रिंशत् 32 पादाःquarters. तत्रापि There also द्वौ two भागौ parts मन्येते are regarded प्रथमः first one सपादसप्ताध्यायी of seven and quarter 7 ¼ chapters द्वितीयः second one त्रिपादाध्यायी of three quarters. Does this become a good example of the fraction ¼ Quarter a पादः ? Basically पादः means a quarter. In the context of time of the day, it means quarter of an hour.

For a finer count of time, Indian or Sanskrit system of units of time has been much different than the Western. Even the integers in the above examples refer to the time in hours, though, in Indian or Sanskrit system one wonders whether there is an exact equivalent of one hour. So all mentions of times in the above examples are by implication and not by definition. In the above examples, the Western system is implied or adapted. That is perfectly okay, because one should be flexible and adapt to changing times.. This is granted in Sanskrit by the tenet रूढिः शास्त्राद्बलीयसी रूढिः convention बलीयसी is stronger शास्त्रात् than theory. The units – second, minute, hour have become the convention रूढिः now.  

But when speaking of conventions, there have been age-old traditions of looking for the auspicious time for undertaking important events. Those auspicious times involve predictions, read from the almanacs and horoscopes. One commonplace example is विवाहमुहूर्तवेला precise time for wedding ceremony, rather for the wedding ritual. 

Precision would need micro units. In my article “Mathematics in Sanskrit”, I mentioned micro units for measurement of time. For ready reference let me requote 

“… for time as a quantity to be measured, the smallest unit is possibly निमिष, which is defined as the time taken by wink of the eye. But since a wink includes both closing and opening of the eyelid, there are also mentions of निमिषार्ध i.e. half of निमिष.  Units larger than निमिष are as specified in the श्लोकः below  

   निमेषा दश चाष्टौ च काष्ठा त्रिंशत्तु ता: कला: । त्रिंशत्कला मुहूर्त:स्यादहोरात्रंस्तु तावत: ॥मनुस्मृतिः १-६४॥ 

18 निमेषा = 1 काष्ठा; 30 काष्ठा = 1 कला; 30 कला = 1 मुहूर्त; 30 मुहूर्त = 1 अहोरात्र i.e. 1 day of 24 hours; has 1440 minutes i.e. 86400 seconds has 30 मुहूर्त-s i.e. 900 कला: i.e. 27000 काष्ठा i.e. 486000 निमेषा, which are 86400 seconds. So 1 second = 5.625 निमेषा or 1 निमेष = 0.177777.. Second. 

 

  • Of course मनुस्मृतिः is a स्मृतिः, not a श्रुतिः As is contended श्रुति-s are far prior to स्मृति-s, i.e. स्मृति-s are subsequent to श्रुति-s. There are differences in the Sanskrit grammar in श्रुति-s. Sanskrit grammar in स्मृति-s is more conforming to the grammar of classical Sanskrit, which is studied and practised even today.

 

Units smaller than निमेष are also mentioned in लीलावती as तत्परा = 1/30 of निमिष and त्रुटि = 1/100 of तत्परा. So 1 त्रुटि = 0.0000592592 of a second. One wonders what made such a small microsecond unit of time to be needed to be defined !  

 

  • There is also a definition of त्रुटि भागवते । ३ । ११ । ५ । “अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् । त्रसरेणुस्त्रिकं भुङ्क्ते यः कालः सा त्रुटिःस्मृता ॥” 
  • Two परमाणू-s make one अणु, three अणु-s make one त्रसरेणु, which is what particle one sees floating in a beam of light. Three त्रसरेणु-s make one त्रुटि.

 

This definition of त्रुटि (18 परमाणू-s) seems to be more related to the size Quantity than Time-quantity. Or maybe, at that micro level the concept of quantities – size, time, – becomes unified …”.

In this narration, there is 30 मुहूर्त = 1 अहोरात्र. Note, this word अहोरात्र has in it होरा. Pronunciation of होरा is so close to that of ‘hour’ and it seems to be also closely related to ‘horoscope’. In fact in शब्दकल्पद्रुमः about होरा, I get वह्निपुराणे गणभेदाध्याये ⇒ 

चतुर्विंशतिवेलाभिरहोरात्रं प्रचक्षते ।

पश्चिमादर्द्धरात्रादिहोराणां विद्यते क्रमः 

From  the mention चतुर्विंशतिवेलाभिः अहोरात्रं i.e. 1 day is of 24 वेला-s i.e. of 24 units of time or 24 होरा-s, i.e. 24 hours. If so, 1 hour = 1 वेला or 1 होरा. 

I think in the second line it should read दिर्होरा in place of दिहोरा. Then second line would be deciphered as पश्चिमात् अर्धरात्रादिः होराणां विद्यते क्रमः i.e. 

 

  • होराणां क्रमः count of hours 
  • विद्यते is
  • अर्धरात्रादिः beginning at half of night
  • पश्चिमात् from (sun in the) west i.e. from sunset,
  • By this होराणां क्रमः count of होरा-s hours begins at midnight.

 

Actually the o’clock system of count of time is translated in Sanskrit by using the word वादने e.g. at 5 o’clock = at stroke of 5 = पञ्चवादने. In old times, the pendulum clocks used to make sounds at the end of every hour. That concept of sound or stroke is adapted in the word वादने. Or in schools, there used to be a bell-boy, who would sound the bell at the end of every ‘period’. 

But today no clock or watch makes any sound, unless it is set to make the sound. Maybe, the words घटिका, होरा are more appropriate for translation of hour, clock, o’clock. 

प्रहरः approx. 3 hours is yet another part of a day.  Obviously there are 8 प्रहराः in 24 hours. 

One important format for mentioning the time of the day is the 12-hr. format using suffixes am or pm. I explored that “Their etymology is from the Latin words meridies (midday), ante (before) and post (after), the term ante meridiem (a.m.) means before midday and post meridiem (p.m.) means after midday. … The American Heritage Dictionary of the English Language states “By convention, 12 AM denotes midnight and 12 PM denotes noon.” 

In Sanskrit, 

 

  • ‘meridiem’ midday i.e. ‘noon’ is मध्याह्नः, 
  • post meridiem, rather ‘afternoon’ is पराह्णः or अपराह्णः. See in शब्दकल्पद्रुमः अपराह्णः, पुं, (अह्नः अपरः एकदेशिसमासः, समासान्तः टच्, अहःस्थाने अह्नादेशः ।) शेषं अहः । दिनशेषभागः । इत्यमरः । (“रामाणां रमणीयतां विदधति ग्रीष्मापराह्णागमे” इति अमरुशतके ।“तथा श्राद्धस्य पूर्ब्बाह्णादपराह्णो विशिष्यते” ।इति मनुः ।) विकाल इति भाषा । तस्य भेदाः – द्विधा विभक्तदिनस्य शेषभागः ॥ त्रिधा विभक्तदिनस्य तृतीयभागः ॥ स तु त्रिंशद्दण्डदिनमाने विंशतिदण्डात् परं दशदण्डं यावत् । पञ्चधा विभक्तदिनस्य चतुर्थभागः । स तु अष्टादश-दण्डात् परं षड्दण्डं यावत् । इति श्रुतिस्मृती ॥ and पराहः, पुं, (परमुत्तरवर्त्ति अहः । “राजाहः सखिभ्यष्टच् ।” ५ । ४ । ९१ । इति टच् ।) पर-दिनम् । यथा । पूर्ब्बाहे तद्विधत्वेऽपि पराहे त्रिसन्ध्याव्यापित्वे पराह एव । इति सावित्री-व्रते तिथितत्त्वम् ॥ पराह्णः, पुं, (परञ्च तदहश्चेति कर्म्मधारयः । “अह्नोऽह्न एतेभ्यः ।” ५ । ४ । ८८ । इति अह्नादेशः । ततः नस्य णः ।) अपराह्णः । विकालः । (केषाञ्चिन्मते अयं पराह्णोऽपि ॥)
  • ante-meridiem ‘forenoon’ can be पूर्ब्बाहः

 

Some more Sanskrit words, important in respect of times in a day are 

 

  • ब्राह्ममुहूर्तः approximately 3:30 am
  • उषःकालः dawn,
  • प्रातःकालः In Apte’s dictionary प्रातर् prātar ind. 1 At day-break, at dawn, early in the morning. (प्रातःकालः) morning time प्रातस्तन prātastana a. Relating to the morning प्रातस्तराम् prātastarām ind. Very early in the morning
  • प्रभातसमयः morning
  • सायंकालः evening
  • रात्रिः night
  • संधिकालाः are three – सूर्योदयः sunrise मध्याह्नः noon and सूर्यास्तः sunset

 

When exploring some basic details about a horoscope, I got some interesting information. Inputs required are date, time and place of birth. One can get a horoscope even of India, by putting in the date as August 15, 1947 time 00.00 hrs. Place as Delhi.  

In the context of ‘How numbers are mentioned in Sanskrit’, it is relevant here that by the input of the name of a place, every place has a numerical data of its latitude अक्षांशः and longitude रेखांशः. Softwares for building a horoscope use that numerical data. 

In India there are also traditions of conducting rituals. For conducting rituals, they यजमानाः invite पुरोहित-s to conduct them. At the beginning of the ritual the पुरोहित declares the undertaking संकल्पः of the ritual. The संकल्पवाक्यम् is an elaborate detail of the time and place. Especially the detail of time starts from a macro unit such as कल्पः, then युगः, मन्वन्तरम्, शकः, संवत्सरः, अयनम्, ऋतुः, मासः, पक्षः, तिथिः and वासरः, करणम्, सूर्योदयात् व्यतीतः समयः in घटिकाः and पलानि. Most of these details for the day of the ritual are available in the ephemeris or almanac. The पुरोहित has to come ready with those details. 

Note, all these details are units of time and have names. The names are सङ्केतशब्दाः specifying which part or how much of that unit of time. For example, संवत्सरे in a year there are द्वे अयने स्तः two 6-monthly periods उत्तरायणम् and दक्षिणायनंश्च their solstices संक्रमणम् occuring in June and December. See https://en.wikipedia.org/wiki/Solstice 

It can be appreciated that speaking about the time of the day involves, not just the mention of numbers, but a whole lot of geophysical and astronomical calculations, including latitude- and longitude- values of a place. That study merits study of many topics from many books and references. I have a few blog-posts in a separate blog about ज्योतिर्विज्ञानम् <https://jyotirvigyaanam.wordpress.com/

With this much study of Section 3 Mention of numbers to say at what time of the day कस्यां वेलायाम् in continuation of Sections 1 and 2 about cardinal numbers मूल्यवाचकसंख्याः and ordinal numbers क्रमवाचकसंख्याः there is much more to study as noted in Sections 4 to 11 also. 

Let me close this “How Numbers are mentioned in Sanskrit – Part 2” संस्कृते संख्योल्लेखाः – द्वितीयो भागः here. 

शुभमस्तु !

-o-O-o- 

How Numbers are mentioned in Sanskrit – Part 1

How Numbers are mentioned in Sanskrit – Part 1

संस्कृते संख्योल्लेखाः – प्रथमो भागः 

Basically a number is composed of digits. So, for mentioning a number, it has to be first composed. In Sanskrit the rule for composing a number is अङ्कानां वामतो गतिः 

We can say that Sanskrit words for digit and number are अङ्कः and संख्या respectively. Let me check, whether I am right. 

The etymology of the word अङ्कः is given in शब्दकल्पद्रुमः as अङ्कः – पुं, (अङ्कयति चिह्नयति, अङ्क + अच्) चिह्नम्, a symbol. The word अङ्कः is derived from the धातुः अङ्क् (अकिँ लक्षणे) १ आ. (See https://www.ashtadhyayi.com/dhatu/) To note, to indicate. The word अङ्कयति is its causative. 

There are 10 अङ्काः numerical symbols – १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, ०. They have a value of their own. They also attain an enhanced value by their digital position in a number. By themselves, they are integers पूर्णाङ्काः. 

As was mentioned in the article on Mathematics in Sanskrit, digital places have names up to 17th place, which are enumerated in the verses as follows – 

एकं दश शतञ्चैव सहस्रमयुतं तथा । 

लक्षञ्च नियुतञ्चैव कोटिरर्वुदमेव च ॥

वृन्दः खर्व्वो निखर्व्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः ।

अन्त्यं मध्यं परार्द्धञ्च दशवृद्ध्या यथाक्रमम् ॥

Note name of unit place 10^0 is एकम्, 10^1 is दश, 10^2 is शतम्, 10^3 is सहस्रम्, 10^4 is अयुतम्, 10^5 is लक्षम्, 10^6 is  नियुतम्, 10^7 is कोटिः, 10^8 is अर्बुदम्, 10^9 is वृन्दः, 10^10 is खर्वः, 10^11 is निखर्वः, 10^12 is शङ्खम्, 10^13 is  पद्म, 10^14 is सागरः, 10^15 is अन्त्यम्, 10^16 is मध्यम्, 10^17 is परार्धम्.  

दशवृद्ध्या यथाक्रमम् = increasing sequentially by multiple of ten. 

Digit places for fractions after the decimal point have names compounded with a component word अंशम्. Of course the names go forward, rightwards, not leftwords, as 1/10 is दशांशम्, 1/100 is शतांशम् …  

Let me list counting of numbers from 1 to 100 ⇒ १ एकम् २ द्वे ३ त्रीणि ४ चत्वारि ५ पञ्च ६ षट् ७ सप्त ८ अष्ट ९ नव १० दश ११ एकादश १२ द्वादश १३ त्रयोदश १४ चतुर्दश १५ पञ्चदश १६ षोडश १७ सप्तदश १८ अष्टादश १९ नवदश / एकोनविंशति २० विंशतिः २१ एकविंशतिः २२ द्वाविंशतिः २३ त्रयोविंशतिः २४ चतुर्विंशतिः २५ पञ्चविंशतिः २६ षड्विंशतिः २७ सप्तविंशतिः २८ अष्टाविंशतिः २९ नवविंशतिः / एकोनत्रिंशत् ३० त्रिंशत् ३१ एकत्रिंशत् ३२ द्वात्रिंशत् ३३ त्रयस्त्रिंशत् ३४ चतुस्त्रिंशत् ३५ पञ्चत्रिंशत् ३६ षट्त्रिंशत् ३७ सप्तत्रिंशत् ३८ अष्टात्रिंशत् ३९ नवत्रिंशत् / एकोनचत्वारिंशत् ४० चत्वारिंशत् ४१ एकचत्वारिंशत् ४२ द्विचत्वारिंशत् / द्वाचत्वारिंशत् ४३ त्रिचत्वारिंशत् ४४ चतुश्चत्वारिंशत् ४५ पञ्चचत्वारिंशत् ४६ षट्चत्वारिंशत् ४७ सप्तचत्वारिंशत् ४८ अष्टचत्वारिंशत् ४९ नवचत्वारिंशत् / एकोनपञ्चाशत् ५० पञ्चाशत् ५१ एकपञ्चाशत् ५२ द्विपञ्चाशत् / द्वापञ्चाशत् ५३ त्रिपञ्चाशत् ५४ चतुष्पञ्चाशत् ५५ पञ्चपञ्चाशत् ५६ षट्पञ्चाशत् ५७ सप्तपञ्चाशत् ५८ अष्टपञ्चाशत् ५९ नवपञ्चाशत् / एकोनषष्टिः ६० षष्टिः ६१ एकषष्टिः ६२ द्विषष्टिः / द्वाषष्टिः ६३ त्रिषष्टिः ६४ चतुष्षष्टिः ६५ पञ्चषष्टिः ६६ षट्षष्ठिः ६७ सप्तषष्टिः ६८ अष्टषष्टिः ६९ नवषष्टिः / एकोनसप्ततिः ७० सप्ततिः ७१ एकसप्ततिः ७२ द्विसप्ततिः / द्वासप्ततिः ७३ त्रिसप्ततिः ७४ चतुस्सप्ततिः ७५ पञ्चसप्ततिः ७६ षट्सप्ततिः ७७ सप्तसप्ततिः ७८ अष्टसप्ततिः ७९ नवसप्ततिः / एकोनाशीतिः ८० अशीतिः ८१ एकाशीतिः ८२ द्व्यशीतिः ८३ त्र्यशीतिः ८४ चतुरशीतिः ८५ पञ्चाशीतिः ८६ षडशीतिः ८७ सप्ताशीतिः ८८ अष्टाशीतिः ८९ नवाशीतिः / एकोननवतिः ९० नवतिः ९१ एकनवतिः ९२ द्विनवतिः/ द्वानवतिः ९३ त्रिनवतिः ९४ चतुर्नवतिः ९५ पञ्चनवतिः ९६ षण्णवतिः ९७ सप्तनवतिः ९८ अष्टनवतिः ९९ नवनवतिः / एकोनशतम् १०० शतम् 

Note, 

 

  • Every word from एकादश onwards is a compound word. And in a compound word, coalescence सन्धिः / संहिता नित्या mandatory. Hence ८० अशीतिः ८१ एक+अशीतिः = एकाशीतिः ८२ द्वि+अशीतिः = द्व्यशीतिः 
  • There are two ways of saying two-digit numbers with ९ in unit’s place, e.g. ८९ नवाशीतिः (नव+अशीतिः) or एकोननवतिः (एकेन ऊनेन नवतिः one less than ninety)
  • Among multiples of ten, ३० त्रिंशत्, ४० चत्वारिंशत् and ५० पञ्चाशत् are त्-ending. २० विंशतिः, ६० षष्टिः, ७० सप्ततिः, ८० अशीतिः, ९० नवतिः are तिः-ending.
  • Pronunciations of ५० पञ्चाशत् and ८५ पञ्चाशीतिः are very close.
  • द्वि becomes द्वा in १२ द्वादश, २२ द्वाविंशति, ३२ द्वात्रिंशत्, Both द्वि / द्वा are optional in ४२ द्विचत्वारिंशत् / द्वाचत्वारिंशत् ५२ द्विपञ्चाशत् / द्वापञ्चाशत् ६२ द्विषष्टिः / द्वाषष्टिः ७२ द्विसप्ततिः / द्वासप्ततिः ९२ द्विनवतिः/ द्वानवतिः. In ८२ द्वि+अशीतिः = द्व्यशीतिः it is द्वि only.
  • Only in १३ त्रयोदश, २३ त्रयोविंशतिः, ३३ त्रयस्त्रिंशत्, त्रि has become त्रयः and has suffered further सन्धिः also, as त्रयो, त्रयस्
  • Only in १८ अष्टादश, २८ अष्टाविंशतिः, ३८ अष्टात्रिंशत्, अष्ट has become अष्टा.
  • All numbers are adjectival, hence have सुबन्ताः by all three genders त्रिषु लिङ्गेषु, all cases सर्वासु विभक्तिषु, by appropriate numbers.
  • All numbers from ३ त्रीणि onwards are plural नित्यबहुवचनात्मकाः
  •  The number २ द्वे has सुबन्ताः only by द्विवचनम्
  • The numbers १ एकम् २ द्वे ३ त्रीणि ४ चत्वारि are here in counting by their नपुंसकलिङ्गम् and प्रथमा विभक्तिः Their प्रातिपदिकानि are एक, द्वि, त्रि, चतुर् (चतुः)
  •   प्रातिपदिकानि of पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश are पञ्चन्, षष्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन्.
  • The number १ एकम् is also used in the sense of ‘some’, ‘someone’. In that sense it has सुबन्ताः by all three genders त्रिषु लिङ्गेषु, all cases सर्वासु विभक्तिषु, by all three numbers त्रिषु वचनेषु.
  •  सुबन्ताः of numbers ५ पञ्च onwards are सर्वलिङ्गेषु समानाः and are plural नित्यबहुवचनात्मकाः.

 

Next question can be, “How does one use this system ?” 

For example, how does one say (100 – 45.5 = 54.5) ? 

शतैकात् पञ्चचत्वारिंशत्-पञ्चदशांशमितम् निष्कास्य चतुष्पञ्चाशत्-पञ्चदशांशमितम् अवशिष्यते or लभ्यते 

Note, the component word मितम् lends meaning as ‘of so much count’, ‘of so much value’, ‘of so much measure’.

शतैकात् from one hundred 

पञ्चचत्वारिंशत्-पञ्चदशांशमितम् 45.5 

निष्कास्य on taking away / on subtracting 

चतुष्पञ्चाशत्-पञ्चदशांशमितम् 54.5 

अवशिष्यते or लभ्यते remains / is obtained.

Having come to think of fractions, there are two prominent systems for denoting fractional values – vulgar fractions and decimal fractions. 

Among vulgar fractions, three are very common ¼, ½, ¾ Quarter, half, three quarters. An interesting application is in telling time of the day. We shall discuss this in Section 3 below.   

Value of the universal constant π is mentioned in common parlance as a vulgar fraction 22/7. But for calculating positions of planets in the expanse of the sky, when viewed from different positions on earth, ऋषि-s needed the value of π far more accurate than 22/7. There are many references of values of π 

 

  • In आर्यभटीयम् (2’10) reads  – 

 

चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्राणाम् | 

अयुतद्वयविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः || 

चतुरधिकं शतमष्टगुणं (चतुरधिकं शतम् =104, अष्टगुणम् 104*8 = 832) द्वाषष्टिः तथा सहस्राणाम् (तथा = added to) द्वाषष्टिः सहस्राणाम् 62000 Hence 62832 आसन्नः (is obtained) अयुतद्वय 20000 विष्कम्भस्य (of dia) परिणाहः (circumference) So π = 62832/20000 = 3.1416.

 

  • In the appendix of the book on Vedic mathematics by भारतीकृष्णतीर्थ there is a श्लोकः – गोपीभाग्यमधुव्रात शृङ्गिशोदधिसन्धिग | खलजीवितखाताव गलहालारसन्धर || One way, this श्लोकः is an ode to श्रीकृष्णः. In another way, this श्लोकः is an ode to शिवः and in yet another way this श्लोकः codes the value of π to 32 digits. The decoding is to be done by assigning value to every letter गो, पी, भा … etc in accordance to a code known as कटपयादिसूत्रम्. I have discussed all that in my blogpost <https://slabhyankar.wordpress.com/2015/01/03/learning-sanskrit-by-fresh-approach-lesson-no-120/> and also in my YouTube video <https://youtu.be/QTG0Tw4mkuk

 

There is yet another method of how numbers are mentioned in Sanskrit texts. A good example of that is a श्लोकः by भास्कराचार्यः in his introduction of himself in सिद्धान्तशिरोमणी  – 

रसगुणपूर्णमहीसम शकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः | 

रसगुणवर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः || 

Note in रसगुणपूर्णमहीसम, रस (tastes) =6, गुण (qualitative classification) =3, पूर्ण (completeness) =0, मही (earth) =1, सम = equal to. रसगुणपूर्णमहीसम = equal to 1036, because the number has to be composed by considering that the numerals are mentioned as रस = 6 to be rightmost, at the unit’s place. The others have to be sequentially leftwards. Study of this श्लोकः also is in the blogpost <https://slabhyankar.wordpress.com/2015/06/07/learning-sanskrit-by-fresh-approach-lesson-no-121/>  

Above discussion details how cardinal numbers मूल्यवाचकसंख्याः are mentioned in Sanskrit texts (a) by numerals अङ्कैः (b) कटपयादिसूत्रं प्रयुज्य (c) by code-words सङ्केतशब्दैः. 

Often, whatever number is written by numerals अङ्कैः, has to be also stated in words, e.g. when writing a cheque. In such instances one may not use (b) or (c), because such tricks are privileges of poets. In daily use only (a) is practical. 

 

  • Apart from above study of मूल्यवाचकसंख्याः we should also study 
  • how ordinal numbers क्रमवाचकसंख्याः are mentioned.
  • Mention of numbers occurs also to say at what time of the day कस्यां वेलायाम्. How does one tell that in Sanskrit ?
  • Mention of numbers occurs also to say how many times – once, twice कतिवारम्. How does one tell that in Sanskrit ?
  • Mention of numbers occurs also to say by what multiple – single, double, triple, plural – कतिगुणम्. How does one tell that in Sanskrit ?
  • Mention of numbers occurs also to say in how many ways कतिधा, How does one tell that in Sanskrit ?
  • Mention of numbers occurs also to say how many elements in a set समूहवाचकाः – singular, couplet, triplet, quadruplet, etc. How does one tell that in Sanskrit ?
  • Mention of numbers occurs also to say ‘by groups or by sets of how many’ कतिशः How does one tell that in Sanskrit ?
  • Mention of numbers occurs also to say ‘how much’ कतिपयम् or ‘of how  much measure’ कतिमात्रम्. How does one tell that in Sanskrit ?
  •  Does one have compound words समासाः containing numbers ?
  •  Does one have further derivations तद्धिताः of संख्याशब्दाः ?

 

Looks like, it would be good to have as many sections or paras to detail the instances (2) to (9). 

Section 2 – Ordinal numbers क्रमवाचकसंख्याः 

These numbers are adjectival. Hence they have declensions सुबन्ताः by gender लिङ्गम्, case विभक्तिः and number वचनम्. A good example is how the 18 chapters in गीता are numbered from first प्रथमः to eighteenth अष्टादशः Note, a sentence “There are eighteen chapters in गीता” is translated as गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सन्ति. Here, the word अष्टादश is संख्यावाचकं मूल्यवाचकं विशेषणम्, rather,  पुँ. प्रथमा बहुवचनम् of  प्रातिपदिकम् अष्टादशन्. 

In अष्टादशः अध्यायः the word अष्टादशः is ordinal क्रमवाचक and पुँ. प्रथमा एकवचनम् of  प्रातिपदिकम् अष्टादश. 

There is a सूत्रम् – विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम् (५-१-५६) by which one can have क्रमवाचकसंख्या-प्रातिपदिकम् for २० विंशतिः etc. in two ways – 

(a) by dropping the end letter तिः 

(b) by affixing a प्रत्ययः तम. So प्रातिपदिके for twentieth would be विंश or विंशतितम 

Accordingly आदिपर्व in महाभारतम् ends with 233rd अध्यायः of मयसभपर्व. The क्रमवाचकसंख्या for 233 is त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमः or त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशत: 

With पङ्क्तिः as the word for ‘line’ translation of ‘233rd line’ would be त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमा or त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशता पङ्क्तिः. 

Actually the word त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमा is त्रयस्-त्रिंशत्-अधिक-द्वि/शत-तमा. Note  

त्रयस् = 3

त्रिंशत् = 30

अधिक = added to 

द्वि/शत = two hundreds 

तमा = having that rank 233. 

One may as well drop the word अधिक. Then त्रयस्-त्रिंशत्-द्वि/शत i.e. त्रयस्त्रिंशद्द्विशत (२३३) which is composed according to अङ्कानां वामतो गतिः Then ‘233rd line’ would be त्रयस्त्रिंशद्द्विशततमा or त्रयस्त्रिंशद्द्विशता पङ्क्तिः.

With this much study of Sections 1 and 2 about cardinal numbers मूल्यवाचकसंख्याः and ordinal numbers क्रमवाचकसंख्याः there is much more to study as noted in Sections 3 to 11. 

Let me close this “How Numbers are mentioned in Sanskrit – Part 1” संस्कृते संख्योल्लेखाः – प्रथमो भागः here. 

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 

अष्टाध्याय्यां संज्ञाः – Nominations in अष्टाध्यायी 

One does not find in अष्टाध्यायी, classification of सूत्राणि, the way they are classified  by later grammarians in six types – १ संज्ञासूत्राणि २ परिभाषासूत्राणि ३ अधिकारसूत्राणि ४ विधिसूत्राणि ५ नियमसूत्राणि ६ अतिदेशसूत्राणि 

It is contended that संज्ञासूत्राणि are 91 out of total 3983 सूत्राणि. 

What basically is a संज्ञा ? What then is a संज्ञासूत्रम् ? 

One meaning of संज्ञा is ‘definition’. If so, संज्ञासूत्रम् is such सूत्रम्, wherein there is definition of a grammatical terminology. For example, 

  • सुप्तिङन्तं पदम् (१-४-१४) defines that whatever has सुप् or तिङ् at its ending is a पदम्.

But what is a सुप् ? What is a तिङ् ?

  • सुप् is a nomination संज्ञा for any element of स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्‌ (४-१-२)
  • तिङ् is a nomination संज्ञा for any element of तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३-४-७८) 

How does one know सुप् and तिङ् are such nominations ? One cannot find this in any regular Sanskrit dictionary, because these nominations are coined by पाणिनि for composing सूत्राणि of अष्टाध्यायी. He has very much declared how he has coined such nominations. The सूत्रम् of such declaration. is आदिरन्त्येन सहेता (१-१-७१) meaning अन्त्येन इता सह आदिः i.e. a letter at the beginning आदिः with an ending अन्त्य letter, which is an end-marker इत्. Later grammarians call this as अनुबन्धः. Note 

  • सूत्रम् (४-१-२) begins with सुँ and has प् at the end, which is the end-marker. There are 21 सुँप्-elements here (सुँ-औ-जस्) (अम्-औट्-शस्) (टा-भ्याम्-भिस्) (ङे-भ्याम्-भ्यस्) (ङसिँ-भ्याम्-भ्यस्) (ङस्-ओस्-आम्) (ङि-ओस्-सुप्) 
  • Note स्वौ is सुँ+औ, ट्छष्टा is ट्+शस्+टा. These are सन्धि-s employed, making the सूत्रम् read as a single compound word.
  • सूत्रम् (३-४-७८) also begins with ति and has ङ् at the end, which is the end-marker. There are 18 तिङ्-elements here (तिप्-तस्-झि) (सिप्-थस्-थ) (मिप्-वस्-मस्) (त-आताम्-झ) (थास्-आथाम्-ध्वम्) (इड्-वहि-महिङ्)
  • Note first nine are तिङ्-elements for परस्मैपदिनः तिङन्ताः, next nine are तिङ्-elements for आत्मनेपदिनः तिङन्ताः
  • Many of these elements are also given names, nominations coined using the आदिरन्त्येन सहेता-technique, which means that each has an आदिः with an ending अन्त्य letter, which is an end-marker इत्

Now what is an end-marker इत् ? 

There are seven types of इत् specified in as many सूत्राणि.

१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्

१.३.३ हलन्त्यम्

१.३.४ न विभक्तौ तुस्माः 

१.३.५ आदिर्ञिटुडवः 

१.३.६ षः प्रत्ययस्य 

१.३.७ चुटू 

१.३.८ लशक्वतद्धिते

Note सूत्रम् .३.specifies that a तुस्म् हलन्त्यम् in विभक्तौ is not to be considered to be इत्, even if it is हलन्त्यम्.

I have used above, the word ‘nomination’, giving a name or a given name or a coined name. संज्ञा is Sanskrit word for nomination. If so, संज्ञासूत्रम् is such सूत्रम् where a nomination is used in a specific sense. By that संज्ञासूत्राणि are of two types 

  • Those सूत्राणि wherein there is definition संज्ञा of a grammatical term, i.e. संज्ञा of a संज्ञा. 
  • Those सूत्राणि where a nomination संज्ञा is used in a specific sense. 

The word संज्ञा itself connotes both these aspects, because सम्यक् समीचीनंश्च ज्ञायते अनया इति संज्ञा i.e. संज्ञा gives a clear and comprehensive understanding. Donald Trump is संज्ञा of Donald Trump, because it gives a clear and comprehensive understanding of the person Donald Trump. 

The very first सूत्रम् in अष्टाध्यायी – वृद्धिरादैच् (..) is वृद्धिः आत् ऐच् meaning ‘what one finds in आत् and ऐच् is वृद्धिः’. The सूत्रम् defines what वृद्धिः is. So, it is a संज्ञासूत्रम्. But it defines वृद्धिः in terms of two other संज्ञा-s आत् and ऐच्. 

  • आत् means आ only, because त् at the end of आत् is हलन्त्यम् and hence is an इत् an end-marker. But a संज्ञा आत् has only आ in it. Coining a संज्ञा with only one beginning element is justified by सूत्रम् – तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०).  
  • ऐच् means beginning with ऐ until the end-marker च्. There is शिवसूत्रम् # ४ ऐ-औ-च्. So ऐच् means ऐ and औ. ऐच् is a संज्ञा coined by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to शिवसूत्रम् # ४ ऐ-औ-च्. Grammarians later than पाणिनि in their commentaries on अष्टाध्यायी have coined a संज्ञा ‘प्रत्याहारः’ for all संज्ञा-s, which can be coined by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to शिवसूत्राणि. 
  • Note, प्रत्याहारः is not a पाणिनीया संज्ञा, not a संज्ञा coined by पाणिनि.
  • When studying अष्टाध्यायी and commentaries on अष्टाध्यायी, it would help to be clear about which one is a पाणिनीया संज्ञा and which one is coined by later commentators.

The सूत्रम् – तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०) seems to have been used primarily to denote singular vowels. Having said that, 

  • इत् means the name-coining tool as detailed in सूत्राणि (१-३-२) to (१-३-८). 
  • But see (६-३-२८) इद्वृद्धौ (इत् वृद्धौ) Here इत् means letter इ used as a substitute आदेशः. 
  • It is rather intriguing that the same word संज्ञा such as इत् is used with different meanings.

About इत् there is an exhaustive detail given in Abhyankar-Shukla’s Dictionary of Sanskrit Grammar 

इत् 1 इत् 2 इत् 3
इत् 4 इत् 5 इत् 6

Also अच् is a प्रत्याहारसंज्ञा obtained by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to  शिवसूत्राणि (१ to ४) and by that अच् connotes the set of all vowels. Just for additional information, note that

  • अच् is also a कृत्-प्रत्ययः see ३.१.१३४ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः. 
  • अच् is also a धातुः अच् (अचति-ते) अचुँ गतौ याचने च भ्वादिः, उभयपदी, सकर्मकः 

The gist is still that Singular vowels are named by a संज्ञा for each, comprising the vowel and the end-marker त्, based on  तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०). So अत् is संज्ञा for अ, आत् is संज्ञा for आ, इत् is संज्ञा for इ, ईत् is संज्ञा for ई, उत् is संज्ञा for उ, ऊत् is संज्ञा for ऊ, एत् is संज्ञा for ए, etc. See ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम् (१-१-११). Here ईत्, ऊत्, एत् exactly connote ई, ऊ, ए. 

  • उत् is संज्ञा for उ as in उदोष्ठ्यपूर्वस्य (७-१-१०२)
  • Note उत् is also a प्रादिः/उपसर्गः listed in the गणपाठः of सूत्रम् – प्रादयः (१-४-५८)

But I do not see तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०) used to make संज्ञा-s for singular consonants. For singular consonants, there seem to be different patterns. 

  • In तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०) the consonant त् is made त्+अ =त. 
  • In सूत्रम् छे च (६-१-७३) छे is सप्तम्येकवचनम् of छ which is संज्ञा for छ्. So in छे च, the प्रातिपदिकम् छ is vowel-ending, rather, अ-ending, similar to त for त् in तपरस्तत्कालस्य (१-१-७०). 
  • But in तोर्लि (८-४-६०) लि is सप्तम्येकवचनम् of ल्. Here, the प्रातिपदिकम् is ल् the consonant itself.

There are many प्रत्याहारसंज्ञा-s for sets of consonants. हल् is a प्रत्याहारसंज्ञा obtained by आदिरन्त्येन सहेता-technique, applied to  शिवसूत्राणि (५ to १४) and embraces all consonants. 

  • कु is संज्ञा for all consonants of क-वर्ग. 
  • चु is संज्ञा for all consonants of च-वर्ग
  • टु is संज्ञा for all consonants of ट-वर्ग
  • तु is संज्ञा for all consonants of त-वर्ग
  • पु is संज्ञा for all consonants of पु-वर्ग

The technique of coining these संज्ञा-s कु, चु, टु, तु, पु is by सूत्रम् – अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः (१-१-६९). In १.३.७ चुटू there is even इतरेतर-द्वन्द्व-समासः of चु and टु

  • As such उपदेश-संज्ञा is used directly in १.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्. It certainly is an important grammatical term and merits definition. But maybe पाणिनि thought it fit to use it directly, because, maybe, it was prevalent already in Sanskrit grammar.  पाणिनि was of course not the first and only grammarian. In अष्टाध्यायी itself पाणिनि has made reference to many other grammarians शाकल्य, शाकटायन, etc., mostly his predecessors, not contemporaries. 
  • संज्ञा विभक्तिः (see १.३.४ न विभक्तौ तुस्माः) encompasses both सुप्-प्रत्ययाः and तिङ्-प्रत्ययाः though, in common parlance विभक्तिः is related with सुप्-प्रत्ययाः.

In Sanskrit every धातु, every प्रत्ययः has a व्याकरणीया संज्ञा. Fox example 

  • व्याकरणीया संज्ञा of धातुः गम् is गम्लृं.  
  • धातुः कृ has व्याकरणीया संज्ञा as कृञ् when ५ उ. and डुकृञ् when ८ उ. 
  • There must be some coding system, by which the व्याकरणीयाः संज्ञाः for different धातु-s are coined. I do not know whether the coding system has been decoded. It is obvious that the coining employs इत्-सूत्राणि (१-३-२) to (१-३-८). In actual usage all इत्-s are to be dropped as dictated by १-३-९ तस्य लोपः.
  • Many संज्ञाः have more than one इत्-s. See in डुकृञ् there is डु as per १.३.५ आदिर्ञिटुडवः and ञ् is as per १.३.३ हलन्त्यम्
  • Some प्रत्ययाः have व्याकरणीयाः संज्ञाः, which are null sets, i.e. every component of the संज्ञा suffers लोपः. So nothing actually affixes. For example प्रत्ययः क्विन्. Note क्विन् is क्-व्-इं-न्
  • क् is इत् as per १.३.८ लशक्वतद्धिते and suffers लोपः by १-३-९ तस्य लोपः
  • व् is अपृक्त as per वेरपृक्तस्य (६-१-६७) and suffers लोपः by (६-१-६६)
  • इं is इत् as per १.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत् and suffers लोपः by १-३-९ तस्य लोपः
  • न् is इत् as per १.३.३ हलन्त्यम् and suffers लोपः by १-३-९ तस्य लोपः
  • Isn’t it amazing that पाणिनि thought of composing a व्याकरणीया संज्ञा which is a null set and becomes a good example of that concept in mathematics, in respect of which, a google search on ‘history of set theory in mathematics’ says “.. Set theory, however, was founded by a single paper in 1874 by Georg Cantor:  ..” !

When discussing उत् as a व्याकरणीया संज्ञा, it has been mentioned earlier that उत् has different meanings in different contexts, as per Sutra List for उत् obtainable at <https://www.ashtadhyayi.com/wordindex/#word=%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D>

The compilation <https://www.ashtadhyayi.com/wordindex/> is virtually a dictionary of अष्टाध्यायी. 

It comes to mind that it would be useful to compile sort of a thesaurus, निघण्टुः or अमरकोशः of अष्टाध्यायी, especially for धातुपाठः. The idea is to know all the धातवः, which have the same meaning, e.g. गतौ.  

Since अष्टाध्यायी has only सूत्राणि and a सूत्रम् has to be अल्पाक्षरम्, one may think that there would be hardly any तिङन्तम् or कृदन्तम् serving the verbal function. But there are तिङन्ताः used as व्याकरणीयाः संज्ञाः. 

  • An interesting example is of तिङन्तम् करोति used by its सप्तम्येकवचनम् करोतौ in सम्पर्युपेभ्यः करोतौ भूषणे (६-१-१३७). Here करोति means any तिङन्तम् or कृदन्तम् obtained from धातुः कृ as in संस्कारः, संस्कृतम्, परिष्कृतिः, उपस्कारः (सोपस्कारः) 

I have compiled this write-up, just noting down the thoughts as they came to mind. I would like to recompose it to get clearer or ‘at-a-glance’ picture about questions such as ‘different techniques employed in अष्टाध्यायी for composing व्याकरणीयाः संज्ञाः’.  

****************

I am extremely indebted to the responses from संस्कृतविद्वांसः who spared their valuable time and offered valuable comments and suggestions on the above write-up. Here is now an attempt to extend the thoughts further, taking clues from the comments and suggestions. 

Students of Sanskrit often use books such as शब्दधातुरूपावलिः 

That arouses a curiosity – What is a शब्द ? 

I think the title शब्दधातुरूपावलिः has inherent a negative definition of शब्दः – what is not a धातुः or is not an अव्ययम् is a शब्दः 

In अष्टाध्यायी there is a सूत्रम् – (१-१-६८) स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा (Note, शब्दस्याशब्दसंज्ञा = शब्दस्य अशब्दसंज्ञा) 

  • The word अशब्दसंज्ञा is न शब्दसंज्ञा इति अशब्दसंज्ञा (नञ्-तत्पुरुषः)
  • So, स्वं रूपं शब्दस्य शब्दसंज्ञा न 
  • This also sounds to be a negative definition ! The important point is that it speaks of स्वं रूपम्. Every new-born child has a स्वं रूपम्. But that does not become the child’s संज्ञा. That स्वं रूपम् of the child शब्दसंज्ञा न. It is given a name and that given name becomes its संज्ञा.
  • The reason, why पाणिनि composed संज्ञा-s for every धातुः, for every प्रत्ययः, for every वर्णः, (अत् for अ, आत् for आ) for every other grammatical element, the reason of all that exercise seems to be embedded in this सूत्रम् – (१-१-६८) स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा.
  • If so, the word शब्द in this सूत्रम् cannot be limited to “what is not a धातुः or an अव्ययम् is a शब्दः”. Certainly every धातुः, every प्रत्ययः, every वर्णः, every other grammatical element has a स्वं रूपम् and merits to have a संज्ञा, which has to be given, which has to be coined.
  • Looks like in the process of composing अष्टाध्यायी, पाणिनि also did all that exhaustive work of composing all the संज्ञा-s.  He even composed a null set संज्ञा such as क्विंन् or thought of using a तिङन्तम् करोति as a संज्ञा, as he proceeded along, composing सूत्राणि of अष्टाध्यायी. He did compose or coin संज्ञा-s for sure.

One important aspect also covered in अष्टाध्यायी is phonetics, rather, phonology, because a scientific outlook is very evident. Is there any language other than Sanskrit, where it is analyzed that every vowel can be pronounced in 18 different ways ? अष्टाध्यायी does that and has संज्ञा-s for that – अनुनासिक (nasal; antonym अननुनासिक), (ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत), (उदात्त, अनुदात्त, स्वरित) 2*3*3 = 18. There are five सूत्राणि detailing this. 

१-१-८ मुखमासिकावचनोऽनुनासिकम् nasal or non-nasal

१-२-२७ ऊकालोऽझ्रस्वदीर्घप्लुतः (कालः i.e. length of time devoted – short, long, extra-long)

१-२-२९ उच्चैरुदात्तः (raised)

१-२-३० नीचैरनुदात्तः (stressed down) 

१-२-३१ समाहारः स्वरितः (level) 

There has been a fashion to undermine Sanskrit tradition as having been an oral tradition, implying that Sanskritists did not develop writing or did not promote writing or did not advocate writing. On the contrary, it should be appreciated that Sanskritists did recognize the limitations of writing, e.g. can we write every vowel in all 18 ways of its pronunciation ? 

The phonological thought can be referred back to the earlier discussion of the word शब्दः. In dictionaries, one finds many meanings of this word शब्दः. 

Etymologically one can decipher शब्दः as शप् इति (ध्वनिम्) ददातीति शब्दः (उपपद-तत्पुरुषः) Note 

  • शप् शपँ आक्रोशे भ्वादिः, उभयपदी, सकर्मकः, अनिट् 
  • शप् शपँ आक्रोशे दिवादिः, उभयपदी, सकर्मकः, अनिट् 

(a) In Apte’s dictionary

  • शप् – A technical term used by Pāṇini for the conjugational sign अ inserted between the root and the terminations of the conjugational tenses in the first class of roots.
  • शप् – ind. A particle and prefix implying assent or compliance.
  • शप् 1, 4 U. (शपति-ते, शप्यति-ते, शप्त) 1 To curse, execrate; … -Caus. (शापयति-ते) 1 To bind by an oath, conjure; शापित

(b) For this word शब्दः there is 4-columns-long detail in शब्दकल्पद्रुमः A couple of grammatically interesting details are

  •  (चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) क, शब्दयति । सोपसर्ग-स्त्वाविष्कृतौ मतः । प्रशब्दयति गभीरमत्यर्थं शिष्यः स्फुटीकरोतीत्यर्थः ।
  • पुं, (शब्द + भावे घञ् । यद्बा, शप आक्रोशे + “शाशपिभ्यां ददनौ ।” उणा ० ४ । ९७ । इति दन् । पकारस्य बकारः ।) श्रोत्रग्राह्यगुणपदार्थ-विशेषः । तत्पर्य्यायः । निनादः २ निनदः ३ ध्वनिः ४ ध्वानः ५ रवः ६ स्वनः ७ स्वानः ८ निर्घोषः ९ निर्हादः १० नादः ११ निःस्वानः १२ निःस्वनः १३ आरवः १४ आरावः १५ संरावः १६ विरावः १७ । इत्यमरः ॥

This etymological detail of the word शब्दः underscores the need to understand संज्ञा-s in अष्टाध्यायी from their etymological aspect. Actually study of Vedas can be a complete study only when they are studied by all six aspects षडङ्गाभ्यासः, शिक्षा phonetics निरुक्त etymology छन्द prosody ज्योतिष् auspicious time कल्प ritual व्याकरणम् grammar.These are mentioned in a couplet of verses ⇒ 

छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।

ज्योतिषामयनं चक्षुर्-निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।

शिक्षा घ्राणंस्तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । 

तस्मात्साङ्गमधीत्येव ब्रह्मलोके महीयते ॥ 

Another view of षडङ्गाभ्यासः is study of संहिता the text, पद the words, क्रम syntax, निरुक्त etymology, छन्द (phonetics and phonology + prosody + figures of speech) and व्याकरणम् grammar. The study can and should go further to delve deeper into भावार्थः, which are sort of summarized in the उपनिषदः. So, study of Vedas should also include study of उपनिषदः i.e. of भावार्थः. This logic applies to the study of any Sanskrit text. 

शुभमस्तु

-o-O-o-

 

 

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (4)

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (4)

सूत्राणि about व्यञ्जनसन्धयः are of course many more than the 12 mapped in the matrix cum Wenn diagram Not all सूत्राणि can be fitted here. Yet fitted is सूत्रम् (8) कुहोश्चुः 7-4-62 which has application प्रसङ्गविशेषतः Note कुहोश्चुः means substitution of वर्णाः कु (all of क्-वर्ग) and ह् by चु (appropriate वर्णाः of च्-वर्ग. e.g. इच्छार्थकानि of कृ are as चिकीर्षति. Forms of धातवः हा (जहाति) हु (जुहोति) have substitution of ह् by ज्. 

व्यञ्जनसन्धयः

सूत्रम् झयो होऽन्यतरस्याम् 8-4-62 applies to झय् as पूर्ववर्णः and ह् as परवर्णः Since झय् means 20 वर्गीयव्यञ्जनानि excepting the 5 अनुनासिकानि this applies to 20*1=20 instances. The सूत्रम् contains the word अन्यतरस्याम् meaning ‘alternatively’ or optionally. The domain of सूत्रम् झयो होऽन्यतरस्याम् 8-4-62 is in the ambit of the grey rectangles (6.2 to 6.5) of झलां जशोऽन्ते 8-2-39. Note also the four red strips (4.2 to 4.5) of चोः कुः 8-2-30 Some  good example is वाच्+हरिः → वाक्+हरिः (चोः कुः) → वाग्+हरिः (झलां जशोऽन्ते) → वाग्हरिः altly. वाग्घरिः (झयो होऽन्यतरस्याम्) Note परवर्णः ह् changes to घ् the fourth letter, aspirated soft of the same वर्गः as of the previous ग्. 

When studying Sanskrit verses, the first step is to do सन्धिविच्छेदाः or पदच्छेदाः In both these words there is an extra च् in the letter च्छे. One can appreciate that the extra च् happens in the natural course of pronunciation. प्रक्रिया for पद+छेदः is 

  • पद+छेदः = पदत् + छेदः  There is आगमः of त् by छे च 6-1-73 
  • त् changes to द् by झलां जशोऽन्ते 8-2-39) Hence पदद् +छेदः 
  • द् changes to ज् by  स्तोः श्चुना श्चुः 8-4-40 
  • ज् changes to च्  by खरि च 8-4-55. 

Hence पद+छेदः = पदच्छेदः. 

A सन्धिः of त्+श् also merits study. e.g. यत् + शोकम् The प्रक्रिया is 

  • पूर्ववर्णः त् changes to द् by झलां जशोऽन्ते (8-2-39)
  • द् changes to श् because of परवर्णः श् by स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40)
  • श् changes to च् because of परवर्णः श् by खरि च (8-4-55)
  • परवर्णः श् changes to छ् by शश्छोऽटि (8-4-63)
  • Hence यत्+शोकम् = यच्छोकम्

I admit that it is one thing to explain the प्रक्रिया by quoting related सूत्राणि. But if one was to ask a question “How do I know that I have to first apply सूत्रम् 8-2-39 ?” I think the answer is in my Wenn Diagram of (34*47=) 1598 cells, showing domains of a few select सूत्राणि. Actually the combination of पूर्ववर्णः त् and परवर्णः श् i.e.row of त् and column for श् leads one directly to the cell त्+श्, which is in the grey area of सूत्रम् झलां जशोऽन्ते with  स्तोः श्चुना श्चुः also mentioned in parenthesis. In these grey areas 

सूत्रम् खरि च (8-4-55) is also mentioned with yellow highlight color. This much about त् of त्+श् changing to च्. The श् of त्+श् also changes to छ् by शश्छोऽटि (8-4-63) Note this change happens, because श् is not just श् but शो.

I thought it good to discuss this यत्+शोकम् = यच्छोकम् because this  type of व्यञ्जनसन्धि is in गीता 2-8 twice in succession, see यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् This looks like a single 11-letter word, but splits as यत् शोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम्. Note उच्छोषणम् is also (उत्-शोषणम् = drying up). Actually, knowledge of सन्धि-rules is important for a student, not only for being able to make सन्धि-s, but also to be able to decipher Sanskrit txets. 

It ought to be noted that च्छो in उच्छोषणम् is त्+शो. But च्छे in पदच्छेदः is not त्+शे. Here च् has come in as आगमः because of छे. In उच्छोषणम् it is change आदेशः of त् to च् and of शो to छो. We studied that उत्+शोषणम् becomes उच्छोषणम् by the प्रक्रिया (अ) झलां जशोऽन्ते (8-2-39) (आ) स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) (इ) खरि च (8-4-55) (ई) शश्छोऽटि (8-4-63). I do not know of any book, which explains, how one jumps from 8-2-39 → 8-4-40 → 8-4-55 → 8-4-63. My Wenn diagram shows the sequence (8-2-39 to 8-4-40 to 8-4-55) together. But to realize that शश्छोऽटि (8-4-63) also applies and the प्रक्रिया becomes complete only after applying that, I think one needs to study अष्टाध्यायी completely and also learn the प्रक्रिया-s. Alternatively, one may study good number of Sanskrit texts and develop the skill to know that उच्छोषणम् is  उत्+शोषणम् but is not to be so split, because it is mandatory that उत्+शोषणम् is उच्छोषणम् only. But यच्छोकम् does split as यत् शोकम् and one can interpret it only by so splitting. There is an edition of गीता by गीताप्रेस, गोरखपुर giving पदच्छेदाः of every श्लोकः. In my YouTube videos on ‘Learning Sanskrit by Verses’ I always give पदच्छेदाः.

I cannot fit in all व्यञ्जनसन्धयः in the Wenn diagram. There is also the dilemma of which वर्णमाला be adopted, whether the one of dictionaries or of शिवसूत्राणि. सूत्रम् तोर्लि (8-4-59) would have a dispersed domain by वर्णमाला in शिवसूत्राणि. 

By the way, तोर्लि is also an interesting सूत्रम्. There is not much of a प्रक्रिया. For example तत्+लीनः = तल्लीनः Note if पूर्ववर्णः is any वर्णः of त-वर्ग and परवर्णः is ल्, the पूर्ववर्णः changes to ल्. Note if पूर्ववर्णः is न्, it changes to nasal ल्. So भवान्+लिखति = भवांल्लिखति

I think we should close the study of व्यञ्जनसन्धयः here. I guess, my Wenn-diagram of व्यञ्जनसन्धयः is a milestone contribution in the study of व्यञ्जनसन्धयः 

Also do view and listen to my YouTube video on this at https://youtu.be/L_aBPa0CXpc

WordPress has the facility to post comments. But I would urge upon readers to send comments directly to me to <sanskrit2601@gmail.com> 

शुभमस्तु ।

My photo for videos

 

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (3)

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (3)

In the matrix cum Wenn diagram presented in previous step # 26 व्यञ्जनसन्धयः (2) different rectan gles have been numbered from #1 to #9. सूत्रम् of some rectangle is at more than one places.  Some rectangles have more than one सूत्राणि. 

व्यञ्जनसन्धयः

List of सूत्राणि (i) प्रायः स्वरयुक्तं व्यञ्जनम् not a सूत्रम् (ii) हलोऽनन्तराः संयोगः 1-1-7 @ 2.1, 2.2, 2.3 (iii) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम् 8-3-32 (iv) चोः कुः 8-2-30 See 5 red strips 4.1 to 4.5(v) अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8-4-58 See 5.1, 5.2. Note 5.2 has a subset नश्छव्यप्रशान् 8-3-7 (vi) झलां जशोऽन्ते 8-2-39 @ 6.1 to 6.5. Note 6.4, 6.5 have 2.3, 8 (vii) झलां जश् झशि 8-4-53 (viii) स्तोः श्चुना श्चुः 8-4-40 + ष्टुना ष्टुः 8-4-41 Here कुहोश्चुः 7-4-62 is प्रसङ्गविशेषतः (ix) यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8-4-45 

Almost the complete matrix cum Wenn diagram is covered by 8 main + 4 extra = 12 सूत्राणि. In व्यञ्जनसन्धयः (1) + (2) quite a few of these have been studied.

सूत्रम् (see zone 3) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम् 8-3-32 is important, because it is नित्यम्. It spans 3 rows ङ्-ण्-न् and 13 columns अ to औ i.e. 39 cells. Simply put it means If ङ्-ण्-न् are preceded by ह्रस्व अक् and is followed by any अच् then an extra ङ्-ण्-न् comes in e.g. प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा,  सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः, अस्मिन् + एव = अस्मिन्नेव ।

Note तान् + एव = तानेव only, not तान्नेव because in तान्, before न् there is आ, which is not ह्रस्व. The सूत्रम् specifies ह्रस्वादचि.

सूत्रम् (see zone 9) यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8-4-45 is also interesting. This सूत्रम् is not नित्यम् but वा i.e. optional. The light grey vertical strip (of zone 9) spans 32 out of 33 व्यञ्जनानि leaving out ह् from both rows, from row-1 and row-34. It spans the 5 columns of the five nasals अनुनासिकानि ञ्-म्-ङ्-ण्-न् So, it applies to 32*5 = 160 cells. Simply put, it means if the 32 व्यञ्जनानि as पूर्ववर्णाः have any nasal as परवर्णः, the पूर्ववर्णः is replaced by corresponding अनुनासिकम्.

In सम्+मतिः = सम्मतिः both पूर्ववर्णः and परवर्णः are म्, It may be written as संमतिः also, by मोऽनुस्वारः 8-4-40 which permits अनुस्वारः for पूर्ववर्णः म्. Note सन्मतिः means ‘good thinking’. सम्मतिः/संमतिः means concurrence, agreement. Note मोऽनुस्वारः 8-4-40 and नश्चापदान्तस्य झलि 8-4-41 permit अनुस्वारः only for म् and न्. Words with other 3 अनुनासिकानि ङ्, ञ्, ण् must be written with these अनुनासिकानि only e.g. अङ्गम्, अञ्जलिः, अण्डम्, not as अंगम्, अंजलिः, अंडम्. In हिंदी, मराठी one may find such words written with अनुस्वारः, but not in संस्कृत. Rather, उच्चारणम् with appropriate अनुनासिकम् is specified by अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8-4-58. All mention of संस्कृत was transmitted only orally, because आचार्य-s, ऋषि-s, मुनि-s did not know writing is simply malicious, only intended to demean them.  Note नश्चापदान्तस्य झलि (नः च अपदान्तस्य झलि permits अनुस्वारः only if म्, न् are अपदान्त not at the end. If at the end of a word or line or if followed by a स्वरः, they must be written as म्, न् only, e.g. अहम् अस्मि or अहमस्मि not अहं अस्मि. तान् अहम् or तानहम् not तांनहं

अनुस्वारः is a symbol in writing but has to be used judiciously.  

Let me rest व्यञ्जनसन्धयः (3) here. 

Do view and listen to my YoouTube video on this at https://youtu.be/wigveT-7ix8

WordPress has the facility to post comments. But I would urge upon readers to send comments directly to me to <sanskrit2601@gmail.com>

शुभमस्तु । 

My photo for videos

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (2)

व्यञ्जन(हल्)सन्धयः (2)

In the previous step # 25 व्यञ्जनसन्धयः (1) it was noted that in व्यञ्जनसन्धयः there can be 33 पूर्ववर्णाः and 46 परवर्णाः, hence 1518 examples. In the figure below, there is a matrix of these 1518 cells. I have also compiled in the figure, sort of a Wenn diagram to get at-a-glance view of which set of cells follow which सूत्रम्.

व्यञ्जनसन्धयः

In the previous step # 25 व्यञ्जनसन्धयः (1) it was also noted that झलां जश् झशि (8-4-53) applies for 24 पूर्ववर्णाः of झल् and 10 परवर्णाः of झश् i.e. 240 व्यञ्जनसन्धयः. This set can be seen by the vertical yellow rectangle (7).

In the figure there are rectangles of grey color on both sides of the yellow rectangle. In these grey rectangles (6.1, 6.2, 6.3, 6.4, 6.5) the सूत्रम् mentioned is झलां जशोऽन्ते (8-2-39) Obviously this सूत्रम् applies for all झल् which are अन्ते, i.e. even if there is no परवर्णः. 

In the figure across the yellow and grey  rectangles there are four red strips (4.2, 4.3, 4.4, 4.5) with सूत्रम् चोः कुः (झलि अन्ते) (8-2-30) Here चोः is षष्ठ्येकवचनम् of चु. So there is another red strip also (4.1) in row ञ्, which is अनुनासिकम् of च्-वर्ग. 

In the figure there are pinkish strips (2.1, 2.2) with सूत्रम् हलोऽनन्तराः संयोगः (1-1-7) Actually it is simple logic that two or more consonants, if they do not suffer any change would just combine to become a conjunct consonant संयोगः, e.g. कार्त्स्न्यम् has conjunction of र्-त्-स्-न्-य in its second letter. If a consonant or a conjunct consonant is followed by a vowel and there is no change then it is not संहिता It is simple formation of a letter अक्षरम् e.g. गो, र्त्स्न्य If the consonant is at the end, and has no vowel after it, then also it is a letter अक्षरम् e.g. त्यज्, मन्, नम्. 

If consonant(s), suffer any change when  combining, then it is not a conjunct consonant संयोगः. Consonants suffering some change when close together, परः सन्निकर्षः is called as संहिता (1-4-109) In the word सन्निकर्षः is (सम्+निकर्षः) with म् changing to न्. One may write सन्निकर्षः also as संनिकर्षः

अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8-4-58) is mentioned in rows of म् and न् (see 5.1, 5.2) because म् and न् may be written using अनुस्वारः, as per मोऽनुस्वारः (8-3-23) and नश्चापदान्तस्य झलि (8-3-24). 

In शिवसूत्रम् #7 there are 5 अनुनासिकानि ञ्-म्-ङ्-ण्-न् Of these, use of अनुस्वारः is mentioned only for म् and न्. Actually the very mention of अनुस्वारः is a grammatical proof that संस्कृत was very much written. 

The mention of अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8-4-58) in the row न् has a sub-set नश्छव्यप्रशान् (8-3-7). By this, if न् as पूर्ववर्णः is followed by छव् i.e. छ्/ठ्/थ्/च्/ट्/त् as परवर्णः then न् becomes अनुस्वारः and an extra स् comes in e.g. तान्+ते = तांस्ते The आगमः स् becomes श्/ष् by स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) ष्टुना ष्टुः (8-4-41) e.g. वादान्+च = वादांश्च भवान्+टीकते = भवांष्टीकते Note टीक् १ आ. to go, to move. 

After नश्छव्यप्रशान् (8-3-7) applies, स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) and ष्टुना ष्टुः (8-4-41) also may apply, because व्यञ्जनसन्धयः may have प्रक्रिया-s involving more than one सूत्राणि. Also apart from 293 सूत्राणि about संहिता, many otherसूत्राणि come into play in the course of प्रक्रिया-s.

Let us rest व्यञ्जनसन्धयः (2) here. Do view and listen to my YouTube video on this at https://youtu.be/EIv2hPyaa-s 

शुभमस्तु ।

My photo for videos

 

Coalescence of consonants व्यञ्जनसन्धयः (1)

व्यञ्जनसन्धयः (1)

In व्यञ्जनसन्धयः the पूर्ववर्णः is of course a व्यञ्जनम्. 

The परवर्णः can be स्वरः (अच्) or व्यञ्जनम् (हल्). 

Since there are 33 व्यञ्जनानि (हलः) and 13 स्वराः (अचः), mathematically, number of examples of व्यञ्जनसन्धयः should be 33*46 = 1518. 

But by संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः नित्या समासे, there can be such three instances for every type of संहिता. The study will be most comprehensive, if we can cite 1518*3 = 4554 examples ! Of course there will be patterns, which would help studying these by lesser number of patterns.

This is where सूत्राणि in अष्टाध्यायी should come handy. 

One can say that सूत्राणि about all सन्धयः – स्वरसन्धयः विसर्गसन्धयः and व्यञ्जनसन्धयः are in अष्टाध्यायी in three domains (अधिकारक्षेत्राणि) – declared as संहितायाम् 

 

  • From 6-1-72 to 6-1-158 i.e. 86 सूत्राणि 
  • From 6-3-114 to 6-3-135 i.e. 21 सूत्राणि
  • From 8-2-108 to 8-4-67 i.e. 119+67 = 186 सूत्राणि

 

Total 293 सूत्राणि. I have not identified how many of these are about व्यञ्जनसन्धयः only. 

Another way to study व्यञ्जनसन्धयः would be by the two broad groups – (1) व्यञ्जनम् (हल्) followed by स्वरः (अच्) (2) व्यञ्जनम् (हल्) followed by व्यञ्जनम् (हल्).

Study of व्यञ्जनसन्धयः should actually start with study of व्यञ्जनानि. 

In dictionaries व्यञ्जनानि follow the order ⇒

 

  • 5 कण्ठ्यानि of क-वर्ग i.e. क् ख् ग् घ् ङ् 
  • 5 तालव्यानि of च-वर्ग i.e. च् छ् ज् झ् ञ्
  • 5 मूर्धन्यानि of ट्-वर्ग i.e. ट् ठ् ड् ढ् ण्
  • 5 दन्त्यानि of त्-वर्ग i.e. त् थ् द् ध् न्
  • 5 ओष्ठ्यानि of प्-वर्ग i.e. प् फ् ब् भ् म्
  • 4 अन्तस्थाः य् र् ल् व्
  • 3 ऊष्माः श् ष् स्
  • lastly ह्.

In शिवसूत्राणि the order is different, as in 9 सूत्राणि 

  • 5 अन्तस्थानि in #5+#6  हयवर(ट्) ल(ण्) 
  • 5 अनुनासिकानि in #7 ञमङणन(म्)
  • 10 मृदूनि in #8+#9+#10 झभ(ञ्) घढध(ष्) जबगडद(श्)
  • 10 कठोराणि in #11+#12 खफछठथचटत(व्) कप(य्)
  • 3 ऊष्माणि in #13 शषस(र्)

Total 33. There is also #14 हल्

In अष्टाध्यायी the 25 वर्गीय-व्यञ्जनानि have वर्गसंज्ञाः as 

  • कु for 5 of क-वर्ग – क् ख् ग् घ् ङ्
  • चु for 5 of च-वर्ग – च् छ् ज् झ् ञ्
  • टु for 5 of ट-वर्ग – ट् ठ् ड् ढ् ण्
  • तु for 5 of त-वर्ग – त् थ् द् ध् न्
  • पु for 5 of प-वर्ग – प् फ् ब् भ् म्

In अष्टाध्यायी one finds even सुबन्तानि of कुचुटुतुपु e.g. चोः कुः (8-2-30) कुहोश्चुः (7-4-62) स्तोः श्चुना श्चुः (8-4-40) ष्टुना ष्टुः (8-4-41). Note, कुहोः स्तोः श्चुना श्चुः ष्टुना ष्टुः are all compound words 

For study of व्यञ्जनसन्धयः we should keep in mind both the orders of व्यञ्जनानि – the order in dictionaries and the order in शिवसूत्राणि. 

As mentioned, अष्टाध्यायी takes cognizance of both the orders. 

There are द्वे सूत्रे which help resolve a large number of व्यञ्जनसन्धयः They are (1) झलां जशोऽन्ते (8-2-39) and (2) झलां जश् झशि (8-4-53) 

In both, the word झलां refers to 24 of the 33 व्यञ्जनानि being पूर्ववर्णः. झशि signifies 10 व्यञ्जनानि of झश् being परवर्णः 

So झलां जश् झशि (8-4-53) resolves 24*10 = 240 व्यञ्जनसन्धयः Further झलां जशोऽन्ते (8-2-39) resolves theoretically 24*46 = 1104 व्यञ्जनसन्धयः providing all 46 (13 स्वराः/अचः + 33 व्यञ्जनानि/हलः) being in परवर्णः-position, subject to the condition, that the 24 झलः in पूर्ववर्ण-position are अन्ते i.e.पदान्ते, end of a पदम्.

The condition अन्ते, makes application of झलां जशोऽन्ते (8-2-39) optional, because संहिता is mandatory only if the instance is एकपदे, धातूपसर्गयोः, समासे. 

On the other hand, अन्ते makes the सूत्रम् applicable even if there may not be any परवर्णः.

That is why stand-alone pronouns तत्, एतत् are often mentioned as तद्, एतद्.

Actually झलां जशोऽन्ते (8-2-39) is not really any rule only for संहिता, because it allows there being no परवर्णः. That is why its सूत्रक्रमाङ्कः (8-2-39) is out of any of the three संहिता domains mentioned earlier. 

In the case of both झलां जशोऽन्ते (8-2-39) and झलां जश् झशि (8-4-53) the result is जश् i.e. ज् ब् ग् ड् द्, i.e. तृतीयवर्णाः of the 5 वर्गाः.  

The प्रत्याहारः झल् would include ह् from शिवसूत्रम् # 14. In a way, प्रत्याहारः झल् explains why there is ह् in शिवसूत्रम् # 14 in addition to ह् in शिवसूत्रम् # 5. प्रत्याहारः झल् includes ह् from शिवसूत्रम् # 14 and thereby helps to exclude all 10 वर्णाः in शिवसूत्राणि #5, #6, #7. 

झलां जश् merits further study, because झल् includes 24 व्यञ्जनानि

  • 5 वर्गीयप्रथमाः क् च् ट् त् प् 
  • 5 वर्गीयद्वितीयाः ख् फ् छ् ठ् थ्
  • 5 वर्गीयतृतीयाः ज् ब् ग् ड् द्
  • 5 वर्गीयचतुर्थाः झ् भ् घ् ढ् ध्
  • 4 श् ष् स् ह्

From झलां जश् one can logically accept that क् ख् ग् घ् would change to ग्, also च् छ् ज् झ् would change to ज् also ट् ठ् ड् ढ् would change to ड् also त् थ् द् ध् would change to द् also प् फ् ब् भ् would change to ब्.

Note श् ष् स् ह् would change to ज् ड् द् ग् The logic is (1) श् is तालव्य hence changes to ज् (2) ष् is मूर्धन्य hence changes to ड् (3) स् is दन्त्य hence changes to द् (4) ह् is कण्ठ्य hence changes to ग्. 

It is a huge task to compile 1104 examples for झलां जशोऽन्ते (8-2-39) in instances of पदान्ते and also समासे, so maybe, 2208 examples. 

There should be 240 examples for झलां जश् झशि (8-4-53). But by all three mandatory instances of एकपदे, धातूपसर्गयोः and समासे, maybe, 720 examples. 

A few examples of झलां जशोऽन्ते (8-2-39) – तत्/तद् (पदान्ते) बालात्+अपि = बालादपि (पदान्ते) जगत्+ईशः = जगदीशः (समासे) 

Examples for झलां जश् झशि (8-4-53). संपत्+भिः = संपद्भिः (एकपदे) उत्+भवः = उद्भवः  (धातूपसर्गयोः) भगवत्+गीता = भगवद्गीता (समासे) 

Sometimes there will be प्रक्रिया involving other सूत्रम्/सूत्राणि. For example, वाच् (speech) changes to वाक् by चोः कुः (8-2-30) then वाक्+भिः = वाग्भिः (एकपदे) by झलां जश् झशि (8-4-53). Note, चोः कुः (8-2-30) is outside of संहिता-domain but applies by its own priority. 

The point in giving this example is to give caution that there will be प्रक्रिया-s in व्यञ्जनसन्धयः. 

Let us close  व्यञ्जनसन्धयः (1) here. Do also visit my YouTube video on this at https://youtu.be/A4AZ3vlElYg 

शुभमस्तु !

My photo for videos

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – तृतीयो भागः

अस्य तृतीयभागस्य दृक्-श्राव्य-प्रस्तुतिः <https://youtu.be/Ajn9MNZIGJ0> इत्यत्र प्रस्थापितास्ति | तस्याः आलेखः निम्नमिव |

 

  • अधुना तृतीयो भागः |
  • अष्टाध्याय्याः सूत्राभ्यसनपूर्वमिदमपि ज्ञेयं यदष्टाध्याय्याः विरचने पाणिनिना काश्चन संज्ञाः स्वीयया शैल्या विरचिताः सन्ति | 
  • यथा अस्ति सूत्रम् अचोऽन्त्यादि टि (१’१’६४) । 
  • पदच्छेदैः – अचः (६’१) अन्त्य-आदि (१’१) टि (१’१) 
  • अर्थः – कस्मिन्नपि शब्दे यः अन्त्यः अच् भवति तम् आदौ गृहीत्वा अन्त्यवर्णपर्यन्तं यत्किमपि भवति तत् टि-इति मन्तव्यम् |
  • रामम्-इत्यत्र अम्-इति अंशः टि-संज्ञामर्हति |
  • रामस्य-इत्यत्र अकारः एव अन्तिमः स एव टि-संज्ञामर्हति |
  • पृच्छ्-इत्यत्र ऋच्छ्-इति अंशः टि-संज्ञामर्हति | अस्मिन्नंशे त्रयः वर्णाः ऋ-च्-छ् |
  • मुनिः-इत्यत्र इः विसर्गसहितः इ-कारः | सः टि-संज्ञामर्हति |
  • कुतूहलं भवेत् किमर्थमेतावती संज्ञा आचार्येण संज्ञिता |
  • अस्ति सा प्रयुक्ता टेः 6|1|143, वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः 8|2|82 , टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 एतावत्सु सूत्रेषु | एतेषां सूत्राणां विवेचनंस्तु न करिष्यामः |
  • इत्थमेव सूचनीयमासीद्यत् पाणिनिना स्वीयया शैल्या काश्चन संज्ञाः प्रोक्ताः अष्टाध्याय्याम् | तासां ज्ञानमावश्यकं सूत्राणामभ्यसने |
  • संज्ञानां निर्मितये विविधाः संज्ञका अपि प्रयुक्ताः |
  • तद्विधानां संज्ञकानामपि व्याकरणीयं नामास्ति “इत्” इति |
  • इतः (१’३’२) तः (१’३’८) पर्यन्तेषु सप्तसु सूत्रेषु व्याख्यातानि सन्ति |
  • (१’३’२) तः (१’३’८) पर्यन्तेषु सूत्रेषु ये इतः व्याख्याताः तेषां प्रक्रियासु लोपः भवति इति (१’३’९) तस्य लोपः इत्यनेन सूत्रेण निर्दिष्टम् |
  • एतेषां सर्वेषां सूत्राणामत्रैव अभ्यसनं साधु भवेत् | 
  • (१’३’२) उपदेशेऽजनुनासिक इत् ।
  • पदच्छेदैः – उपदेशे (७’१) अच् (१’१) अनुनासिकः (१’१) इत् (१’१) |  
  • उपदेशे-इति कुत्र ? “उपदेश”-इत्यपि एका संज्ञा |
  • पाणिनिना अष्टाध्याय्याम् काश्चन संज्ञा उपयोजिताः परन्तु अष्टाध्याय्याम् नैव संज्ञिताः | 
  • किं न संज्ञिताः ? प्रायः वैयाकरणेषु सुविख्याता इति न संज्ञिताः ?! 
  • उपदेशविषये कथ्यते श्लोकः ⇒ प्रत्यया शिवसूत्राणि आदेशा आगमास्तथा | धातुपाठो गणपाठ उपदेशाः प्रकीर्तिताः ||
  • सूत्रार्थः – उपदेशे कोऽपि अनुनासिकः अच् भवति चेत् सः इत् भवतीति ज्ञेयम् | 
  • उदाहरणार्थम् – अस्ति प्रत्ययः प्रथमैकवचनस्य सुँ इति | अत्र यः अनुनासिकः उँकारोऽस्ति सः इत् अस्ति | प्रक्रियासु तस्य लोपः भवति | अतः प्रत्ययस्तु स्-इत्येव प्रतीयते | सुँ इति तस्य प्रत्ययस्य व्याकरणीयं नाम |
  • (१’३’३) हलन्त्यम् |
  • पदच्छेदैः – हल् (१’१) अन्त्यम् (१’१)
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे हलन्त्यम् इत् (भवति)
  • सूत्रार्थः स्पष्टः एव |
  • उदाहरणम् – प्रत्येकं शिवसूत्रं हलन्त्यम् भवन्ति | तत् अन्त्यं हल् इत्-संज्ञामर्हति |
  • अस्ति सप्तमीबहुवचन-प्रत्ययः सुप् इति | अत्र प्-वर्णः अन्त्यं हल् भवति इत्-संज्ञामर्हति च | प्रक्रियासु प्-कारस्य लोपः भवति | प्रत्ययस्तु सु-इत्येव प्रतीयते |
  • (१’३’४) न विभक्तौ तुस्माः |
  • पदच्छेदैः – न (०’०) विभक्तौ (७’१) तु-स्-माः (१’३)
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे (तत्र) विभक्तौ (ये) तुस्माः (भवेयुः तेषु) हलन्त्य-(वत् सत्स्वपि) इतः न (भवन्ति)
  • दृश्यताम् विभक्तौ इत्युक्ते कस्मिन्नपि सुप्प्रत्यये तिङ्-प्रत्यये वा |
  • तथैव तुस्माः इतिसामासिकशब्दः | तु (इत्युक्ते किमपि त्-वर्गीयं व्यञ्जनम्) स्-कारः म्-कारश्च एतेषां इतरेतर-द्वन्द्वः |
  • सन्ति विवृताः सुप्प्रत्ययाः (४’१’२) इत्यस्मिन् सूत्रे तिङ्-प्रत्ययाः (३’४’७८) इत्यस्मिन् | 
  • तेषु प्रथमाबहुवचनस्य प्रत्ययोऽस्ति जस् | अत्र स्-कारः हल् भवति अन्त्यश्चास्ति | सत्यपि सः इत् न मन्तव्यः | तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीनां द्विवचनस्य प्रत्ययोऽस्ति भ्याम् | अत्र म्-कारः हल् भवति अन्त्यश्चास्ति | सत्यपि सः इत् न मन्तव्यः | लोपः न करणीयः | इतीदं निषेधसूत्रम् |
  • (१’३’५) आदिर्ञिटुडवः | 
  • पदच्छेदैः – आदिः (१’१) ञि-टु-डवः (१’३) |
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे आदिः ञिटुडवः इतः भवन्ति |
  • ञिटुडवः इति सामासिकशब्दः ञि, टु, डु एतेषां इतरेतर-द्वन्द्वः |
  • सूत्रार्थः – उपदेशे ञि, टु, डु आदौ भवन्ति चेत् ते इतः भवन्ति | 
  • डुकृञ् इत्यत्र डु आदौ अस्ति, सः एकः इत् | ञ् इति अन्त्यं हल् अस्ति | तदपि इत् अस्ति | द्वयोः इतोः लोपः भवति | डुकृञ् इति कृ-धातोः व्याकरणीयं नाम | धातुस्तु कृ-इत्येव व्यवह्रियते | 
  • (१’३’६) षः प्रत्ययस्य |
  • न कोऽपि सन्धिः अत्र | अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – प्रत्ययस्य आदौ ष्-कारः भवति चेत् सः इत् भवति, प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | ष्यङ् , ष्वुन्, ष्फक् – एतेषु प्रत्ययेषु षकारस्य इत्संज्ञा भवति |
  • (१’३’) चुटू | सामासिकशब्दोयम् चु च टु च एतयोः इतरेतरद्वन्द्वः | अतः (१’२) । 
  • अनुवृत्तिभिः सह संपूर्णं सूत्रवाक्यम् – उपदेशे आदौ चवर्गीयं ट-वर्गीयं किमपि व्यञ्जनं भवति चेत् तत् इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | 
  • ज्ञेयं यत् चु टु एतेऽपि पाणिनीये संज्ञे | चु इति च्-वर्गस्य तथा च्-वर्गीयानां व्यञ्जनानां सामूहिकं नाम | टु इत्यपि ट्-वर्गस्य तथा ट्-वर्गीयानां व्यञ्जनानां सामूहिकं नाम | 
  • उदाहरणार्थं दृश्यतामस्ति तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः टा-इत्युक्तः (४’१’२)-सूत्रे | अत्र यः आदि-ट्-कारः सः इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | प्रत्ययः आ-इति प्रतीयते |
  • (१’३’८) लशक्वतद्धिते | सामासिकशब्दोयम् ल्-श्-कु-अतद्धिते (७’)
  • अनुवृत्तिभिः सह सूत्रवाक्यम् सूत्रार्थो वा – अतद्धिते उपदेशे आदौ यत्किमपि ल्-श्-कु (क्-वर्गीयं व्यञ्जनं) भवेत् तत् इत् भवति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति |
  • अस्ति कृत्-प्रत्ययः क्त्वा इति | अत्र अस्त्यादौ क्-कारः | सः इत् अस्ति | प्रक्रियासु तस्य लोपो भवति | प्रत्ययस्तु त्वा-इत्येव प्रतीयते | 
  • कासुचन संज्ञासु एकाधिका इतः प्रयुक्ताः भवन्ति | यथा पूर्वमप्युक्तम् डुकृञ् इत्यत्र डु आदौ अस्ति, सः एकः इत् | ञ् इति अन्त्यं हल् अस्ति | तदपि इत् अस्ति | 
  • अस्ति धातुः दृशिँर् (प्रेक्षणे) | अत्र द्वौ इतौ | इँ इति अनुनासिकः अच् तथा रेफः अन्त्यश्च हल् च | प्रक्रियासु द्वयोरपि लोपः भवति | धातुः दृश् इत्येव प्रयुज्यते |
  • अस्ति सूत्रम् – (१’१’७१) आदिरन्त्येन सहेता | अभ्यसनमर्हत्येतत् | 
  • पदच्छेदैः – आदिः (१’१) अन्त्येन (३’१) सह (०’०) इता (३’१) 
  • सूत्रार्थः अन्वयेन सिध्यति | आदिः अन्त्येन इता सह (संज्ञां जनयति) |
  • इता-इति इत्-इत्यस्य प्रातिपदिकस्य तृतीयैकवचनम् | 
  • इत् इति किम् ? तत्सर्वमधुनैव चर्चितम् |
  • शिवसूत्राणां सर्वे अनुबन्धाः अन्त्याश्च हलश्च | अतः ते सर्वे इतः | 
  • शिवसूत्रस्थितं कमपि वर्णं आदौ कृत्वा अग्रिमैः इद्भिः प्रत्याहाराः सिध्यन्ति | ते सर्वे आदिरन्त्येन सहेता-इत्येनं सूत्रमेव अनुसरन्ति |
  • अवधेयं प्रायः यत्पाणिनिना अष्टाध्याय्यां प्रत्याहार-इति कापि संज्ञा नैव उक्ता | 
  • अस्ति सूत्रम् – सुप्तिङन्तं पदम् (१’४’१४) । अनेन सूत्रेण पदम्-इति संज्ञा संज्ञितास्ति | यस्य अन्ते सुप् वा तिङ् वा अस्ति तत्पदम् | सुप् इति किम् ? तिङ् इति किम् ? द्वेऽपि संज्ञे आदिरन्त्येन सहेता-इत्येनं सूत्रमनुसृत्य प्राप्ये (४’१’२) तथा (३’४’७८) एताभ्यां सूत्राभ्याम् |
  • सूत्रम् (४’१’२) – स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्‌ | अत्र आद्याक्षरं सु इति | प्-इति अन्त्यः इत् | एवं सिध्यति सुप्-इति संज्ञा |
  • सूत्रम् (३’४’७८) – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् | अत्र आद्याक्षरमस्ति ति अन्त्यः इत् अस्ति ङ् | एवं सिध्यति संज्ञा तिङ् |
  • जानीमः नदी इति जलप्रवाहः | तथापि पाणिनिना अयं शब्दः ई-कारान्तानां  स्त्रीलिङ्ग-शब्दानां संज्ञा इति उपयुक्तोऽस्ति | 
  • कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रमित्यस्याः  दृक्-श्राव्य-शृङ्खलायाः तृतीये भागेस्मिन् कथनीयमासीद्यदष्टाध्याय्यां सन्ति बहवः संज्ञाः | 
  • काश्चन पाणिनिना स्वीयया शैल्या संज्ञिताः | 
  • कासांश्चन संज्ञानां व्यावहारिकार्थात् व्याकरणीयार्थः भिन्नः | 
  • काश्चन इतां प्रयोगेन वा आदिरन्त्येन सहेता इदं सूत्रमनुसृत्य वा सिद्धाः | 
  • काश्चन प्रचलिताः इति नैव संज्ञिताः | 
  • तासां सर्वासां ज्ञानंस्तु प्राथमिकतया आवश्यकं सूत्राणामभ्यसने |

 

|| इति शुभम् ||

-o-O-o-

 

 

कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – द्वितीयो भागः

अस्य दृक्-श्राव्यप्रस्तुतिः <https://youtu.be/JnKIbSasYyc> श्रूयते पठ्यते च |तस्य पाठः निम्नमिव =>

  • कथमभ्यसनीयमष्टाध्यायीसूत्रम् – इत्यस्मिन् विषये प्रथमो भागः <https://youtu.be/OXLy1xryycs> इत्यत्र विविक्तः | 
  • अधुना द्वितीयो भागः |
  • अस्ति सूत्रम् – सर्वादीनि सर्वनामानि (१’१’२७) 
  • पदच्छेदैः विभक्तिवचन-विश्लेषणैश्च – सर्व-आदीनि (१’३) सर्व-नामानि (१’३) 
  • सामासिकशब्दानां विग्रहाः – सर्व-आदीनि = सर्व-(शब्दः) आदौ येषाम् तानि सर्वादीनि (बहुव्रीहिः)
  • सर्व-नामानि = सर्वैः (योजनीयानि / उच्यमानानि) नामानि सर्वनामानि (मध्यमपदलोपी तृतीयातत्पुरुषः) 
  • कुतूहलं भवति कुत्रास्ति सर्वशब्दः आदौ कृतः | उत्तरं भवति गणपाठे (!) 
  • अस्ति तत्र एकः गणः “सर्वादि”-गणः |
  • यस्मिन् कस्मिन्नप्यष्टाध्यायीसूत्रे “आदि”-शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति प्रायस्तत्सूत्रम् गणं सूचयति |
  • अमुकस्मिन् गणे के के शब्दाः समाविष्टाः तद्विवरणं गणपाठे पठनीयम् | 
  • उदाहरणार्थमस्त्यन्यत्सूत्रम् – प्रादयः (१’४’५८) प्रादयः प्र-आदयः | प्र-शब्दः आदौ येषांस्ते | इत्युक्ते गणपाठे प्रादिगणः द्रष्टव्यः |
  • अस्ति कतिचिदाधुनिके गणिते set-theory-नाम्नी एका शैली | set इति गणः एव | प्रत्येकस्मिन् set-मध्ये भवन्ति elements अवयवाः | 
  • अस्माकं शरीरमपि एकः गणः | भवन्ति तत्र अवयवाः | गीतायाः त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमे श्लोकेऽस्त्युक्तम् “इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते” | 
  • दृश्यते क्षेत्रविचारोऽपि गणविचार एव | शरीर-इत्यस्मिन् क्षेत्रे वर्तमानाः अवयवाः सन्ति विवृताः “महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च | इन्द्रियाणि दशैकंश्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः (१३’५) इच्छाद्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः | एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् (१३’६) । श्लोकद्वयमेतत् शरीर-इत्यस्य गणस्य कश्चित् गणपाठः | अस्त्युक्तमत्र “समासेन सविकारमुदाहृतम्” इति | इत्युक्ते सूचितं प्रायः यदुक्तं तत्समासेनैव सविकारम् | विकाराः भवेयुः | 
  • अत्र महाभूतानीति एकः उपगणः | इन्द्रियाणि दश इति अन्यः उपगणः | इन्द्रियगोचराणां पञ्चानामप्यन्यः उपगणः | संघातः इत्यपि एकः उपगणः | प्रायः संघातस्योपगणस्य अनेके अवयवाः शक्याः | 
  • यस्य गणस्य अवयवानां संख्या अपरिमिता ते गणाः आकृतिगणाः मन्तव्याः | 
  • गणिते कश्चित् पूर्णाङ्कानामिति पूर्णाङ्कगणः मन्यते चेत् तत्रावगन्तानामवयवानां संख्या अपरिमितैव भवति | अयं “पूर्णाङ्क”-गणः आकृतिगण एव | 
  • गणपाठे वर्तमानाः गणाः द्विविधाः – आकृतिगणाः परिमितगणाश्च | 
  • कः गणः आकृतिगणः कश्च परिमितः इति ज्ञातुं भाष्यानामभ्यसनं साधु ।
  • प्रादिगणस्तु परिमितगणः यतः तत्र विवृतान् प्रादीन् विहाय न कोऽप्यन्यः प्रादिर्भवति | 
  • सर्वादिगणोऽपि परिमितगणः | 
  • तत्र प्रथमतः उल्लिखितानि (२०) स्वाभाविकानि सर्वनामानि – सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतरच्डतमज्भ्यामष्ट, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत् , त्व, नेम, सम, सिम
  • गणपाठे सर्वादिगणे त्रीणि गणसूत्राण्यपि सन्ति | तान्यप्यभ्यसनीयान्येव | 
  • तत्पश्चात् त्यदादिगणः इति सर्वादिगणस्य उपगणः | तस्मिन् त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् इति द्वादश सर्वनामानि सन्ति 
  • प्रथमं गणसूत्रम् – पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम् 
  • पदच्छेदैः – पूर्व-पर-अवर-दक्षिण-उत्तर-अपर-अधराणि (१’३) व्यवस्थायाम् (७’१) असंज्ञायाम् (७’१)  
  • ज्ञातव्यं यत् एतानि (७) – पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर – व्यवस्थायामेव सर्वनामानि, न तु संज्ञायाम् | 
  • व्यवस्थायामिति किम् ? दिग्दर्शनमेका व्यवस्था | अस्ति श्लोकः महाकविकालिदासस्य कुमारसंभवे “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा” अत्र उत्तरस्याम् इति पदं दिशार्थे प्रयुक्तम् | 
  • अभिमन्योः भार्या उत्तरानाम्नी | तन्नाम उत्तरा व्यावहारिकी संज्ञा, सर्वनाम न | तस्यै इति उत्तरायै न तु उत्तरस्यै | अत एव अस्ति गणसूत्रे उक्तम् असंज्ञायाम् इति |
  • द्वितीयं गणसूत्रम् – स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् 
  • पदच्छेदैः – स्वम् (१’१) अज्ञाति-धन-आख्यायाम् (७’१)
  • स्व इति प्रातिपदिकं कदा सर्वनाम भवति, कदा न भवति तदत्र विहितम् |
  • तृतीयं गणसूत्रम् – अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः 
  • पदच्छेदैः – अन्तरम् (१’१) बहिर्-योग-उपसंव्यानयोः (६’२) 
  • अनेन सूत्रेण अन्तर-इति प्रातिपदिकं कदा सर्वनाम भवति, कदा न भवति तद्विहितम् |
  • एवं सर्वादिगणे कुलतः एकचत्वारिंशत् (४१) सर्वनामानि विवृतानि सन्ति | 
  • तानि उदाहरणैः प्रत्युदाहरणैरपि अभ्यसनीयानि |
  • वस्तुतः यानि गणसूत्राणीति उपर्युल्लिखितानि तानि त्रीण्यपि अष्टाध्याय्यामपि अक्षरशः वर्तन्ते (१’१’३४), (१’१’३५), (१’१’३६) इत्यत्र | तथापि तेषां सूत्रार्थाः भिन्नाः | कथंस्तदप्यभ्यसनीयम् ! तदर्थे तेषां सूत्राणामभ्यासः कर्तव्यः | 
  • विस्तारभयात्तद्विवेचनमत्राप्रशस्तं भवेत् |
  • सर्वादीनि सर्वनामानि (१’१’२७) इति सूत्रम् सर्वनाम-संज्ञां प्रस्तुतीकरोति | 
  • किं महत्त्वमस्याः संज्ञायाः ? 
  • ज्ञातमेव यत् सर्वनाम्नां रूपाणि स्मै, स्मात्, स्मिन् एतैः प्रत्ययैः भवन्ति |
  • श्रीमता नीलेशबोडसवर्येण तस्य जालपुटेषु <http://ashtadhyayi.com/sutraani/1/1/27इत्यत्र बहु समग्रं विवेचनं कृतमस्ति अस्य सूत्रस्य |
  • तत्सर्वं “कथमध्ययनीयमष्टाध्यायीसूत्रम्”-एतद्विषये प्रमाणवद्भाति |
  • अस्यां दृक्-श्राव्य-प्रस्तुत्यामिदं कथनीयमासीद्यत् सूत्राभ्यासे यदि सूत्रे गणपाठस्य निर्देशः स्पष्टोऽस्ति सूत्रस्थितेन आदि-शब्देन तदा तु सम्बद्धस्य गणपाठस्य अभ्यासोऽपि आवश्यको भवत्येव | 

    || इति शुभम् ||

-o-O-o-