परिभाषाप्रकरणम्

As has been acknowledged, सूत्र-s in अष्टाध्यायी are said to be of six types. This is not what पाणिनि has himself stated. This is how later grammarians have thought of in their study of अष्टाध्यायी. The six types are (1) संज्ञासूत्राणि – Terminologies (2) परिभाषासूत्राणि – Meta-Rules (3) अधिकारसूत्राणि – by which topics are declared (4) विधिसूत्राणि – Processes (5) अतिदेशसूत्राणि – Extended logic (6) विशेषसूत्राणि – Special or exceptional instances.

Mention of परिभाषासूत्राणि was made in the closing paragraph of the other post on Methodology of study of a सूत्रम् in अष्टाध्यायी Hence this write-up.

In सिद्धान्तकौमुदी by भट्टोजी दीक्षित the second chapter is परिभाषाप्रकरणम्. This is not so detailed by any specific chapter in लघुसिद्धान्तकौमुदी by वरदराज.

In सिद्धान्तकौमुदी this परिभाषाप्रकरणम् is detailed in thirteen सूत्र-s , detailed in as many paras, from 34 to 46. The सूत्र-s and paras read as below.

परिच्छेदः (३४) इको गुणवृद्धी (१-१-३) – गुणवृद्धिशब्दाभ्यां यत्र गुणवृद्धी विधीयेते तत्रेक इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ।।

परिच्छेदः (३५) अचश्च (१-२-२८) – ह्रस्वदीर्घप्लुतशब्दैर्यत्राज्विधीयते तत्राऽच इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ।।

परिच्छेदः (३६) आद्यन्तौ टकितौ (१-१-४६) टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः ।।

परिच्छेदः (३७) मिदचोऽन्त्यात्परः (१-१-४७) – अच इति निर्धारणे षष्ठी । अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयवो मित्स्यात् ।।

परिच्छेदः (३८) षष्ठी स्थानेयोगा (१-१-४९) – अनिर्धारितसंबन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ।।

परिच्छेदः (३९) स्थानेऽन्तरतमः (१-१-५०) – प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् । यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयः ।।

परिच्छेदः (४०) तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (१-१-६६) – सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ।

परिच्छेदः (४१) तस्मादित्युत्तरस्य (१-१-६७) – पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ।।

परिच्छेदः (४२) अलोऽन्त्यस्य (१-१-५२) – षष्ठीनिर्दिष्टान्त्यस्याल आदेशः स्यात् ।।

परिच्छेदः (४३) ङिच़्च (१-१-५३) – अयमप्यन्त्यस्यैव स्यात् । ‘-सर्वस्य-४५’ इत्यस्यापवादः ।।

परिच्छेदः (४४) आदेः परस्य (१-१-५४) – परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेर्बोध्यम् । ‘अलोऽन्त्यस्य ४२’ इत्यस्यापवादः ।।

परिच्छेदः (४५) अनेकाल्शित्सर्वस्य (१-१-५५) – स्पष्टम् । अलोऽन्त्यसूत्रापवादः । ‘अष्टाभ्य औश् ३७२’ इत्यादौ ‘आदेः परस्य’ इत्येदपि परत्वादनेन बाध्यते ।।

परिच्छेदः (४६) स्वरितेनाधिकारः (१-३-११) – स्वरितयुक्तं शब्दस्वरूपमधिकृतं बोध्यम् ।। (प) परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ।। (प) असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ।। (प) अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः ।। निमित्तं विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्तं कार्यं न कुर्वन्नीत्यर्थः ।।

इति परिभाषाप्रकरणम् ।।

During a comparative study of सिद्धान्तकौमुदी by भट्टोजी दीक्षित and लघुसिद्धान्तकौमुदी by वरदराज, it transpired that though there is no distinct परिभाषाप्रकरणम् in लघुसिद्धान्तकौमुदी, nine of the 13 सूत्र-s are covered in different chapters in लघुसिद्धान्तकौमुदी.

परिच्छेदः (३६) आद्यन्तौ टकितौ (१-१-४६) is covered in Para 83 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in हल्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (३७) मिदचोऽन्त्यात्परः (१-१-४७) is covered in Para 239 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्.

परिच्छेदः (३९) स्थानेऽन्तरतमः (१-१-५०) is covered in Para 239 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in अच्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (४०) तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (१-१-६६) is covered in Para 16 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in अच्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (४१) तस्मादित्युत्तरस्य (१-१-६७) is covered in Para 70 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in हल्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (४२) अलोऽन्त्यस्य (१-१-५२) is covered in Para 21 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in अच्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (४३) ङिच़्च (१-१-५३) is covered in Para 45 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in अच्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (४४) आदेः परस्य (१-१-५४) is covered in Para 71 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in हल्-सन्धिप्रकरणम्.

परिच्छेदः (४५) अनेकाल्शित्सर्वस्य (१-१-५५)  is covered in Para 44 in लघुसिद्धान्तकौमुदी in अच्-सन्धिप्रकरणम्

If 9 out of 13 सूत्र-s are relevant in other chapters, वरदराज seems to be justified in not devoting any chapter as परिभाषाप्रकरणम् in his लघुसिद्धान्तकौमुदी.

Even out of the nine, 5 are covered in अच्-सन्धिप्रकरणम्, 3 are covered in हल्-सन्धिप्रकरणम् and one is in अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्.

None of the five सूत्र-s detailed in अच्-सन्धिप्रकरणम् by वरदराज in his लघुसिद्धान्तकौमुदी are detailed in अच्-सन्धिप्रकरणम् in सिद्धान्तकौमुदी, maybe, because they have been already separated out and discussed in परिभाषाप्रकरणम् in सिद्धान्तकौमुदी.

This is so also for the 3 सूत्र-s detailed in हल्-सन्धिप्रकरणम् by वरदराज in his लघुसिद्धान्तकौमुदी.

So, वरदराज although a disciple of भट्टोजी दीक्षित seems to differ from his precept.

That leaves only four सूत्र-s of परिभाषाप्रकरणम् which do not have a mention anywhere in लघुसिद्धान्तकौमुदी.

Actually लघुसिद्धान्तकौमुदी is basically abridged version of सिद्धान्तकौमुदी. So लघुसिद्धान्तकौमुदी is not expected to cover all सूत्र-s, which are detailed in सिद्धान्तकौमुदी. So, for those सूत्र-s which do not have a mention anywhere in लघुसिद्धान्तकौमुदी, one can take them as not being essential, as per the judgement of वरदराज. Accordingly we can consider लघुसिद्धान्तकौमुदी to be the primer for a student of अष्टाध्यायी at large and in turn for understanding minimum essentials of Sanskrit grammar.

In turn, since there is no परिभाषाप्रकरणम् in लघुसिद्धान्तकौमुदी, one can say, that one need not bother about what the meaning of परिभाषा is, which सूत्र-s constitute or qualify to be called as परिभाषासूत्र-s, what the significance is in learning them when learning Sanskrit grammar, etc,  

However, having taken up परिभाषाप्रकरणम् itself as the theme for discussion, dispensing it off as not significant in a primer would leave the curiosity unanswered. So it should be good to at least look for dictionary-meaning of परिभाषा. Here is what I get in Apte’s on-line dictionary at http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.3.apte.1982152

परिभाषा 1 Speech, discourse; ग्राम्यवैदग्ध्यया परिभाषया Bhāg.5.2.17. -2 Censure, reproof, blame, abuse. -3 An explanation. -4 Terminology, technical phraseology, technical terms (used in a work); इति परिभाषाप्रकरणम् Sk.; इको गुणवृद्धीत्यादिका परिभाषा Mbh; cf. also अधिकारशब्देन पारार्थ्यात् परिभाषाप्युच्यते । कश्चित् परिभाषारूप इति Kaiyaṭa. -5 (Hence) Any general rule, precept or definition which is applicable throughout (अनियमनिवारको न्यायविशेषः); परितः प्रमिताक्षरापि सर्वं विषयं प्राप्तवती गता प्रतिष्ठाम् । न खलु प्रतिहन्यते कदाचित् परिभाषेव गरीयसी यदाज्ञा Śi.16.8. -6 A list of abbreviations or signs used in any work. -7 (In gram.) An explanatory Sūtra mixed up with the other Sūtras of Pāṇini, which teaches the method of applying them.

Going by this meaning of परिभाषा, I am left wondering why विप्रतिषेधे परं कार्यम् (पा. सू. १-४-२) does not figure in परिभाषाप्रकरणम् in सिद्धान्तकौमुदी. It is certainly applicable all across अष्टाध्यायी. For example between इको यणचि (६-१-७७) and अकः सवर्णे दीर्घः (६-१-१०१) the latter will apply in the case of सवर्णसन्धि-s. So, विप्रतिषेधे परं कार्यम् though it comes at (१-४-२) in the first chapter, it applies to सूत्र-s in sixth chapter also.

Incidentally, विप्रतिषेधे परं कार्यम् does not seem to apply to एचोऽयवायावः (६-१-७८) and लोपः शाकल्यस्य (८-३-१९). There are good number of examples of both the सूत्र-s having been optionally employed – In श्रीमद्भगवद्गीता the word भूमावसपत्नमृद्धम् (२-८) (भूमौ असपत्नमृद्धम्) has सन्धि as per एचोऽयवायावः (६-१-७८). In the immediate next श्लोकः, न योत्स्य इति (२-९) (न योत्स्ये इति) has सन्धि as per लोपः शाकल्यस्य (८-३-१९). This could as well have been न योत्स्ययिति as per एचोऽयवायावः (६-१-७८).

The optionality between the two सूत्र-s comes from the सूत्रम् – पूर्वत्रासिद्धम् (८-२-१). This is because, the extent of application of the परिभाषा – विप्रतिषेधे परं कार्यम् is limited by पूर्वत्रासिद्धम् (८-२-१), meaning, whatever is before (८-२-१) does not apply beyond (८-२-१).

It is generally accepted that अष्टाध्यायी has two distinct Parts, Part 1 comprising first seven chapters and the first quarter of the eighth chapter, hence called as सपादसप्ताध्यायी, (total 29 quarters) and Part 2 त्रिपादाध्यायी comprising last three quarters of eighth chapter.

By my thinking I have spotted विप्रतिषेधे परं कार्यम् to be a परिभाषासूत्रम्. There could be many more, which have not been so considered in परिभाषाप्रकरणम् in सिद्धान्तकौमुदी.

Actually in many books of science and engineering , specific symbols, conventions and terminologies used by the author are explained right at the beginning. For example hard copy of Apte’s dictionary has good information about the abbreviations used. All that information is right in the beginning.

There are many computer programming languages, which demand variables to be declared right at the beginning.

Grammar also is the science and technology of a language. Also अष्टाध्यायी is one big algorithm or a software, fit to be computerized. One can think that परिभाषा accordingly is primarily specific conventions and terminologies used in this particular grammatical text, the अष्टाध्यायी. It would have been good if all परिभाषासूत्र-s were to be at the beginning portions in अष्टाध्यायी.

All the thirteen सूत्र-s in परिभाषाप्रकरणम् in सिद्धान्तकौमुदी are in Chapter 1 only. In fact all of them are in the first quarter. But the one spotted by me, विप्रतिषेधे परं कार्यम् (पा. सू. १-४-२) is in the fourth quarter.

I wonder whether the entire first chapter can be looked at as परिभाषाध्यायः. If it is logical that specific symbols, conventions and terminologies used by the author be given right at the beginning, then, for all his known and well-acclaimed intellect पाणिनिमुनि might have done that.

Anyway परिभाषा seems to be an interesting perspective to be kept in mind when studying and understanding सूत्र-s in अष्टाध्यायी, especially those in the First Chapter.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s