तुमन्तसिद्धिः – ३

तुमन्तसिद्धिः – ३

In तुमन्तसिद्धिः – १, ten different patterns of तुमन्तसिद्धिः were detailed.

Those 10 patterns can be classified as follows –

  1. Those धातु-s, for which तुमन्तसिद्धिः is अतिसरला –

    1. १) आकारान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

    2. ९) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

  1. Those धातु-s, for which तुमन्तसिद्धिः after (तुम्-प्रत्ययपूर्वः) धातूनां `इ’-आगमः

    1. ३) ऊकारान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

    2. ५) दीर्घ-ऋकारान्तानां धातूनां तुम्-प्रत्ययपूर्वः `इ’-आगमः विकल्पेन दीर्घः |

    3. ६) चुरादि (दशम-गणीय) धातूनां च अन्येषां धातूनां प्रयोजकानां च तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

    4. ७) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

  2. Those धातु-s, for which other inflections happen, when processing/obtaining तुमन्तसिद्धिः

    1. २) इकारान्तानां वा ईकारान्तानां वा उकारान्तानां वा ऋकारान्तानां वा धातूनां तुमन्तसिद्धौ अन्त्य-स्वरस्य गुणः |

    2. ४) एजन्तानां  (ए, ऐ, ओ, औ) धातूनां आ-आदेशः |

    3. ८) येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां अन्यदादेशः भवति |

    4. १०) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

This threefold classification brings to notice significance of `इ’-आगमः ! Grammarians call that इ as इट् and in turn `इ’-आगमः as इडागमः !!

If a धातु gets `इ’-आगमः, this aspect of getting इट्  is identified as a typical characteristics of the  The धातु is then described as being a सेट् (स + इट्) धातु.

Conversely, धातु-s, which do not have the इडागम or सेट्-characteristics are अनिट् (अन् + इट्). In the threefold classification, the first one, where it is noted “तुमन्तसिद्धिः is अतिसरला”, the धातु-s there are obviously अनिट्. But in the classification (1b), there is a problem,  because of the phrase केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां . This is apt to raise a query “for which धातु-s ?’

This will certainly confuse a student, since one needs to know whether a धातु is सेट् or अनिट्.

As if this is not enough, for some धातु-s, इडागमः is optional ! This optionality is called as वेट् (वा + इट्) As can be appreciated, वा connotes optionality !

I must confess that I did not know the significance of सेट् अनिट् or वेट् -characteristics of धातु-s. Getting to know the significance now, when studying तुमन्तसिद्धिः is something like a “realization” dawning unto me !!

I have noticed and noted these सेट् अनिट् or वेट् -characteristics, but only copiously, quoting them as were available in various sources, as in धातुपाठ-index. See → http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html

Interestingly, there are people who memorize and recite कारिका-s, which are verses enlisting धातु-s having सेट् अनिट् or वेट् -characteristics.

Following verses are available at https://groups.google.com/forum/#!topic/bvparishat/sgxwJi_KILQ

१. अ) अजन्तधातुषु अनिट् धातव:

श्विश्रिदीशीयुरुनुस्नुक्षुक्ष्णुवृङ् वृञ् विवर्जिता:।

एकस्वरा: आदिवर्णो दृदन्ता: धातवो अनिट:.॥

१. आ) हलन्ता: अनिट् धातव: १०२

शक्ल्, पच् मुचिरिच् वच् विच्, सि़च् प्रच्छित्यज़् निजिऱ् भज:।

भंज़् भुज़् भ्रस्ज़् मस्जियज़् युज़् रु़ज़् रंज़् विजिऱ् संजिसंज़् सृज:॥

अद् क्षुद्  खिद् छिद् तुदिनुद: पद्यभिद् विद्यतिर्विनद्।

शद् सदीन्विद्यति: स्कन्दि हदीक्रुध् क्षुधि बुध्यती॥

बन्धिर्युधिरुधीरा्धिव्यध् शुध: साधिसिध्यती।

मन्यहऩ् आव् क्षिप् छुपि तप् तिपस्तृप्यति दृप्यती.॥

लिप् लुप् वप् शप् स्वप् सृपि यभ् रभ् लभ् गम् नम् यमोरमि:.।

क्रुशिर्दंशि दिशी दृश् मृश् रिश् रुश् लिश् विश् स्पृश: कृषि:॥

त्विष् तुष् द्विष् दुष् पुष्य पिष् विष् शिषश् शुष् श्लिष्यतयोघसि:।

वसतिर्दह् दिहि दुहो नह् मिह् रुह् लिह् वहिस्तथा।

अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो ध्वधिकं शतम्।

२. वेट्  धातव:

स्वरति: सूयते सूते पंचमे नवमे च धूञ्,

तनक्तिर्वृश्चतिश्चान्ता वनक्तिश्च तनक्तिना॥

मार्ष्टि मार्जतिजान्तेषु दान्ते क्लिद्यति स्यन्दते।

रध्यति: सेधतिर्धान्ते पांता: पंचैव कल्पते॥

गोपायति स्तृप्यतिश्च त्रपते दृप्यतिस्तथा।

मान्ते क्षाम्यति: क्षमते  अश्नुते क्लिश्नाति नश्यति॥

शान्तास्त्रयोधा क्षतिश्च नुष्कुष्णातिश्च तक्षति:।

त्वक्षतिश्च षकारान्ता:  ह्यथ हान्ताश्च गाहते॥

पदद्वये गूहतिश्च ऋकारो पान्त्यगर्हते।

तृहति तृंहति द्रुह्यतयो: बृहति मुह्यती॥

वृहिस्तृही स्निह्यस्नुह्या वेते वेट्का हि धातव:.।

अजंतानां तु थल्येव वेट् स्यादन्यत्र सर्वदा॥

-o-O-o-

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s