तुमन्तसिद्धिः – १

तुमन्तसिद्धिः – १

१) आकारान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा दा → दातुम्     पा → पातुम्   स्था → स्थातुम्   निर् + मा → निर्मातुम्   आ + ख्या → आख्यातुम्

२) इकारान्तानां वा ईकारान्तानां वा उकारान्तानां वा ऋकारान्तानां वा धातूनां तुमन्तसिद्धौ अन्त्य-स्वरस्य गुणः |

(इ → ए, ई → ए, उ → ओ, ऋ → अर्)

यथा जि-जेतुम्,    चि-चेतुम् , नी-नेतुम् ,  श्रु – श्रोतुम् ,    कृ-कर्तुम् ,  स्मृ-स्मर्तुम्

३) ऊकारान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा – भू- भवितुम्, (भ् + ऊ → भव् → (+ इ) = भवि → (+ तुम् ); तथैव पू-पवितुम्, लू-लवितुम्

४) एजन्तानां  (ए, ऐ, ओ, औ) धातूनां आ-आदेशः |

यथा व्हे – व्हातुम् , ध्यै – ध्यातुम् , गै – गातुम्  , त्रै – त्रातुम् , सो – सातुम्

५) दीर्घ-ऋकारान्तानां धातूनां तुम्-प्रत्ययपूर्वः `इ’-आगमः विकल्पेन दीर्घः |

यथा तॄ -तरितुम् / तरीतुम् , कृ – करितुम् / करीतुम्

६) चुरादि (दशम-गणीय) धातूनां च अन्येषां धातूनां प्रयोजकानां च तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → तड् – ताडयितुम् , कथ् – कथयितुम् , रच् – रचयितुम्

धातूनां प्रयोजकानां यथा → सम् + पद् – सम्पादयितुम् , वि + रम् – विरमयितुम्

७) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुम्-प्रत्ययस्य पूर्वं `इ’-आगमः |

यथा → श्वस् – श्वसितुम् , भाष् – भाषितुम् , पत् – पतितुम् , श्रम् – श्रमितुम्

८) येषां व्यंजनान्त-धातूनां `इ’-आगमः  न भवति तद्विधानां केषामपि धातूनां आदेशः भवति |

यथा → लभ् – लब्धुम् , दृश् – द्रष्टुम् , वच् – वक्तुम्

९) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां तुमन्तसिद्धिः अतिसरला |

यथा → मन् – मन्तुम् , हन् – हन्तुम् , शक् – शक्तुम्

१०) केषामपि व्यंजनान्त-धातूनां उपान्त्य-ऱ्हस्व-स्वरस्य गुणः |

यथा → सिच् – सेक्तुम् , दिश् – देष्टुम् , मुच् – मोक्तुम् , शुभ् – शोभितुम्

-o-O-o-

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s