अष्टाध्याय्यध्ययनम् – प्रस्तावना Introduction to study of अष्टाध्यायी of पाणिनी

अष्टाध्याय्यध्ययनम् – प्रस्तावना ।

Introduction to study of अष्टाध्यायी of पाणिनी
अष्टाध्यायी इति पाणिनि-महाभागेन विरचितानां सूत्राणां संग्रहः । सूत्रम् = aphorism

अष्टाध्यायी is a compilation of aphorisms devised by पाणिनी

एतैः सूत्रैः पाणिनि-महाभागेन संस्कृत-भाषायाः सर्वे व्याकरण-नियमाः सूत्रबद्धाः कृताः ।

By these aphorisms पाणिनी has summarized almost all the rules governing grammar of संस्कृत.
अत्र तस्य संग्रहस्य तत्रवर्तिणां सूत्राणां च अध्ययनम् ।

At this blog there will be this category devoted to my self-study of the aphorisms. Since an aphorism is a crisp statement, its full import can be understood only by deciphering the meaning and significance.
अष्टाध्याय्यां कतिपयैः विद्वज्जनैः पूर्वमेव टीकाः संगठिताः सन्ति । तासु  पतञ्जलिमुनेः व्याकरण-महाभाष्यम् तथा सिद्धान्त-कौमुदी लघु-सिद्धान्त-कौमुदी एताः विशिष्टाः ।

Many learned people have already compiled their commentaries deciphering the meaning and significance of the aphorisms. Noteworthy among them are व्याकरण-महाभाष्यम् by पतञ्जलिमुनि and also books known as सिद्धान्त-कौमुदी and लघु-सिद्धान्त-कौमुदी. (I found these also quite difficult and challenging to understand. Hence this attempt at self-study ! There is the risk that myself being fallible, I may commit mistakes, maybe, even blunders. But can I learn anything, if I keep being shy and afraid of committing mistakes ?)
अष्टाध्याय्यां अष्ट अध्यायाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारः पादाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् पादे विविधानि सूत्राणि ।

There are eight chapters or sections (अध्यायाः) in अष्टाध्यायी. Each chapter or section (अध्याय) has four quarters or sub-sections (पादाः).

प्रत्येकस्मिन् पादे समाविष्टानां सूत्राणां कश्चित् विषयस्य विचारः अस्ति वा न वा एतद् अस्पष्टं यतः पादस्य वा अध्यायस्यापि न किञ्चित् शीर्षकं दृश्यते कुत्रापि ।

The logic of what aphorisms are compiled in which chapter and which quarter and in which order is not yet known. But it is known that almost all the rules governing grammar of संस्कृत are summarized in अष्टाध्यायी.
सूत्राणां एकैकशः अध्ययनं कृत्वा काचित् स्पष्टता कदाचित् संभवति । Possibly, only after studying the aphorisms, the logic may reveal !

How many सूत्राणि in अष्टाध्यायी of पाणिनी

अध्याय पाद 1 पाद 2 पाद 3 पाद 4 अध्याये सूत्राणां कुलसङ्ख्या
1 75 73 93 110 351
2 72 38 73 85 268
3 150 188 176 117 631
4  178  145  168  144  635
5  136  140  119  160  555
6  223  199  139  175  736
7  103  118  120  97  438
8  74  108  119  68  369
 अष्टाध्याय्यां कुलसङ्ख्या 3983
Advertisements

7 thoughts on “अष्टाध्याय्यध्ययनम् – प्रस्तावना Introduction to study of अष्टाध्यायी of पाणिनी

    • At this blog there will be this category devoted to my self-study of the aphorisms. Since an aphorism is a crisp statement, its full import can be understood only by deciphering the meaning and significance.
      अष्टाध्याय्यां कतिपयैः विद्वज्जनैः पूर्वमेव टीकाः संगठिताः सन्ति । तासु पतञ्जलिमुनेः व्याकरण-महाभाष्यम् तथा सिद्धान्त-कौमुदी लघु-सिद्धान्त-कौमुदी एताः विशिष्टाः ।
      ————————————-

      These are not just टीका-s on the अष्टाध्यायी, which is a code of law like Indian Penal Code. It is not necessary to commit and experience punishment under the rules to know the laws, but only a obedient can avoid illegal activities for the safer side. There are manuals of laws, Guides, and many other books to digest the laws, only meant for understanding all and every possible implications.

      The commentary of Patanjali, is like the compilation of a journal of Supreme Court judgements on the Code of Grammar laid down by Panini to maintain law and order in Sanskrit language as he can observe it from his point of analysis, following his earlier Grammarians. Hence it is called महाभाष्य, though there are many other commentaries called भाष्य on many other works, the only work honored by calling it exclusively महाभाष्य which is never used for any other commentary is the one commentary by Patanjali on the अष्टाध्यायी. Since the voluminous महाभाष्य is too deep analysis of the सूत्र-स्, a moderate commentary was written by two writers वामन and जयादित्य named as काशिका, which is the basic text for learning अष्टाध्यायी in the order of its compilation. This is still being taught in many गुरुकुल-s still today in Nothern India, one of which is महर्षिपाणिनिगुरुकुल, कांगडी. And there are simplified lessons are also taught in acceble classes by Pushpa Dikshit, at intervals in addition to her edition of अष्टाध्यायी :

      दीक्षितपुष्पाकृत-प्रकरणनिर्देशसमन्वितः महर्षिपाणिनिप्रणीतः अष्टाध्यायीसूत्रपाठः इति पुस्तकं (संस्कृतभारती – प्रकाशिका) मया प्राप्तम् ।

      अष्टाध्यायीक्रमेण विषयानुक्रमणी
      अकारादिक्रमेण मुख्यविषयाणां संग्रहः
      सूत्राणि (प्रकरणनिर्देशसमन्वितः , सि.कौ.क्रमाङ्क-सहितं च)
      अकारादिवर्णानुक्रमेण पाणिन्यष्टाध्यायीसूत्रसूची

      Dr. Pushpa Dikshit, President, Paniniya Shodha Pratishthan,
      Bilaspur, Chhattisgarh. has written many other compendiums to understand अष्टाध्यायी enriched with her experience in handling frequently Grammar classes and teaching अष्टाध्यायी itself in here Research Institute. You can refer to her books also.

      The other commentaries, sub commentaries, are न्यास of जिनेन्द्रबुद्धि and another elaborate digest of महाभाष्य, and commentary on काशिका is the पदमञ्जरी of हरदत्त which is a pre-requisite study for महाभाश्य.

      The other books रूपावतारकौमुदी, प्रक्रियाकौमुदी, सिद्धान्तकौमुदी (in further abridged two versions available मध्यसिद्धान्तकौमुदी, and लघुसिद्धान्तकौमुदी) are the manuals meant for the users of the rules as well as serve as the primer Guides for the study of अष्टाध्यायी itself, or Pimary texts or Practical Guides to learn and practice Sanskrit Grammar. These are by themseves are not commentaries on अष्टाध्यायी, like काशिका or महाभाष्य, but practical guides to practice etymology of Sanskrit inflections (conjugations and declensions of nouns and verbs) and serve a different purpose with practical end in view. That is why, these works were studied widely after their compositions, which gradually lead to the study of अष्टाध्यायी and its महाभाष्य and its commentaries, through the commentaries and sub commentaries on सिद्धान्तकौमुदी of भट्टोजीदीक्षित which has been the primer of Grammar for the last two or three centuries than काशिका. The difference is in their approach of the study of the words in the language and the rules of Grammar themselves. One is the means and the other the end.

      I have no further comments if you prefer to learn the Code of Laws of Grammar itself, without referring to the manuals or digests or case study in practice, to have a general idea of the scheme.

      • नमो नमः श्रीमन् “हरि नारायण भट”-महोदय !
        मम संस्कृताध्ययने अष्टाध्याय्याः अध्ययनमपि सयुक्तं भवतीति मत्त्वा मया अयमुपक्रमः आरब्धः । किमपि अध्ययनम् यथा संकीर्णं भवति तदेव साधु । अष्टाध्याय्याः अध्ययनमपि संकीर्णं भवितुं अन्येषां ग्रन्थानां अध्ययनमपि आवश्यकं इति भवतः मार्गदर्शनं उपकारकमेव । तथापि कतिचन ग्रन्था: मत्सार्धं न सन्ति । अध्ययनं तु कर्तव्यमस्त्येव । अतः यथा अध्ययनस्य आरम्भं अविलंबं कर्तुं शक्नोमि तदारब्धं मया इत्येव । भवतः मार्गदर्शनं प्रार्थयामि सदैव ।

  1. दोषा: भवेयु: इति भीत्या लज्जया च वयं नूतनानां विषयाणां स्वाध्यायं त्यजाम: चेत्, वयं किमपि कर्तुं न शक्नुम: इति भवत: अभिमतेन सह् मम सहमतम् अस्तीति इति सविनयं निवेदयामि – अय्यर्

  2. Respected,
    I have noticed words like अष्टाध्याय्याम् . But, the word अष्टाध्यायी seems to be coming from अष्टाध्यायिन् (containing 8 adhyayas) and if this is correct, singular locative must be अष्टाध्यायिनि.
    Correct me if I am wrong.

    • नमस्ते श्रीमन् नितीशचन्द्र-महोदय !

      विचारणीयं निर्दिष्टम् खलु भवता ! धन्यवादाः !!

      प्रायः “अष्टाध्यायी” इति ग्रन्थस्य ईकारान्तं स्त्रीलिङ्गि नाम गृह्यते खलु ? “पाणिनीया अष्टाध्यायी” एवमेव इयं रचना प्रख्याता खलु ?
      “सिद्धान्तकौमुदी”-विषये रचितस्य 1908-क्रिस्ताब्दे प्रकाशितस्य एकस्य ग्रन्थस्य मुखप्रुष्ठे अस्ति शब्दः “अष्टाध्यायीसूत्राणां” | यदि “अष्टाध्यायिन्” इत्येव प्रातिपदिकं, तर्हि अयं सामासिकशब्दः “अष्टाध्यायिसूत्राणां” एवं भवितव्यः खलु ?

      अथवा यथा भवता सूचितं, “अष्टाध्यायिन्” इति विशेषणं मत्त्वा

      “अष्ट अध्यायाः यस्मिन्” एवंविधेन विग्रहवाक्येण अष्टाध्यायी ग्रन्थः अथवा
      “अष्ट अध्यायाः यस्यां” एवंविधेन विग्रहवाक्येण अष्टाध्यायिनी रचना अथवा
      “अष्ट अध्यायाः येषां” एवंविधेन विग्रहवाक्येण अष्टाध्यायीनि सूत्राणि

      सत्येन विचारणीयमेव किञ्चिद्भवता निर्दिष्टम् |
      सस्नेहम्
      अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः ।
      “श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् ।”

      • सपादसप्ताध्यायीं प्रति त्रिपाद्यसिद्धा, त्रिपाद्यामपि पूर्वं प्रति परं शास्त्रमसिद्धम् । प्रत्यक्षदृष्टे च प्रयोगे स्त्रीलिङ्गशब्दे, किमिति विचिकित्स्यते वृथाव्युत्पत्तिप्रदर्शनेन स्वयमुद्भावितेन उभाभ्यामपि ? तत्र अष्टाध्यायिशब्दस्य व्याकरणरीत्या अष्टानाम् अध्यायानां समाहारः इति द्विगुसमासे, ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च॥ २।१।५०||इतिसूत्रेण,संख्यया समाहारे
        द्विगुसमासे,। “द्विगुरेकवचनम्” (२।४।१।) इत्येकवद्भावः। “अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते” (वा।१५६) इति स्त्रीलिङ्गता; “द्विगोः” ४।१।२१ इति ङीप्। अष्टानामध्यानां समाहारः इति विग्रहे, पुर्वोक्तरित्या स्त्रीत्वं नित्यम्| काशिकाकारप्रयोगश्च विशेष्यत्वेनैव अष्टाध्यायीशब्दस्य —

        तत्र येयं सपादसप्ताध्यायी अनुक्रान्ता, एतस्याम् अयं पादोनो ऽध्यायो ऽसिद्धो भवति” इति|

        अथवा यथा भवता सूचितं, “अष्टाध्यायिन्” इति विशेषणं मत्त्वा
        “अष्ट अध्यायाः यस्मिन्” एवंविधेन विग्रहवाक्येण अष्टाध्यायी ग्रन्थः अथवा
        “अष्ट अध्यायाः यस्यां” एवंविधेन विग्रहवाक्येण अष्टाध्यायिनी रचना अथवा
        “अष्ट अध्यायाः येषां” एवंविधेन विग्रहवाक्येण अष्टाध्यायीनि सूत्राणि

        उपरि प्रदर्शितस्य वाक्यांशस्य किं तात्प्रर्यमिति न ज्ञातम्| बहुव्रीहिश्चेत् विषेस्यनिघ्नमेव विशेषणस्य| लिंगमिति विशेषणसहितस्यैव प्रयोगः स्यात्|| अष्टाध्यायी ग्रन्थः, इत्यादिषु यथाप्रयोगं द्रष्टव्यं| न तु पानिनिया अष्टाध्यायी, इति वा अष्टाध्यायी केवला इति वा प्रयोगो न पानिनिमःअर्षिकृतस्य ग्रन्थस्य नामत्वेन रूढिः| न वा इकारान्तत्वनियमः, किं तु अकारान्तत्वात आकारान्त एव स्यात् — अष्टाध्याया इति भवदुक्तविग्रःअवाक्येषु|

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s